VГИЙН ЄВГЄН УТГЫН ТАЯГАНД ДУЛДУЙДМОЙ

Ph.D. Мягмарын Саруул-Эрдэнэ

"Interpreting is not everybody’s art" (1) Luther

Академич Ринчен гуайн хєєрсєн нэг хєгтэй явдал бий. 80-аад оны эхээр ЗХУ-аас манай улст сууж байсан нэр бїхий элчин сайд амралтаараа хєдєєгїїр аялж, нутгийн хєгшидтэй уулзахаар орос хэлэнд ус цас нэгэн Монгол залууг дагуулан гарчээ. Харамсалтай нь багаасаа орос сургууль дамжсан мань орчуулагч эх хэлэндээ базаахгїй нэгэн байж. Хєдєєний нэгэн євгєн элчин сайдаас “Нас сїїдэр хэд хїрч байна даа?” хэмээн асуухад “нас сїїдэр” хэмээх хоршоо їгийг їл мэдэх залуу балмагдаад “Таны сїїдэр хир урт вэ?” гэсэн маягтай орчуулж єгчээ. Элчин сайд энэ хачин асуултыг эртний дорнын гїн ухааны шалгуур хэмээн ойлгоод ухаанаа нэлээд дайчилсны эцэст “Миний сїїдэр єглєє оройдоо урт, єдєртєє богино байдаг даа” хэмээн хариулсан байна. Гайхсан євгєн дуугїй л явж. Голын эрэг дээр модны ур хараад сайд “Что это?” хэмээн сонирхон асуухад євгєн “модны яр байна аа” хэмээв. “Боловсролтой” орчуулагч залуу “Это сифилис” хэмээн хэлмэрчлэв. Сифилис хэмээгч нь бэлгээр(2) халддаг нэрийг нь ч хэлэхэд цээрлэм нэгэн євчний яр юм. Тїрїїнээс хойш орчуулга буруу яваад байсныг гэнэт ойлгосон сайд ихэд уцаарлаж нєгєє залууд “Ты сам сифилис” (Чи єєрєє т*****) гэсэн гэдэг(3).

Тєгс орчуулга гэж їгїй

Эх хэлээ умартсан хєєрхий тэр залуу байтугай, эрдмийн далай болсон гїїш нар ч аливаа хэлний єгїїлэх бїх ил далд санаа, нарийн нандин мэдрэмж зэргийг єєр хэлэнд тєгс буулгах боломжгїй билээ. Тухайн эх єєр хэлэнд буухдаа їндсэн утгаасаа хир гаждагийг мэдэхээр Францын хэл шинжээчид нэгэн сонирхолтой туршилт хийжээ. Тэд дугуй ширээ тойруулан єєр єєр хэлний шилдэг 14 орчуулагчийг суулгасан байна. Ингэхдээ орчуулагч тус бїр зэргэлдээ суугчийнхаа хэлийг мэддэг байхаар тохируулж. Анхны орчуулгыг Герман хэлтэн хийжээ. “Шар айраг исгэх нь ерєєс хїн тєрєлхтєн їїссэн тїїхтэй чацуу нэн эртний урлаг билээ” хэмээсэн єгїїлбэрийг орчуулаад дэргэдэх Испани нєхєртєє дамжуулав. Испани цааш нь Польшид гэхчлэн їргэлжилсээр анхны Герман орчуулагч дээр ирэхэд єєрєєс нь эхэлсэн єгїїлбэрээ уншаад мань эр мєрєє хавчин, уртаар санаа алдсан гэнэ. Учир нь 14 хэл дамжсаны эцэст мєнєєх єгїїлбэр “Нэн эртнээс шар айраг нь хїн тєрєлхтний хамгийн дуртай умдаан байсаар иржээ” болчихсон байж.

Орчуулгын алдаа дайнд хїргэж мэднэ

Тєгс орчуулга гэж їгїй ч “тун дєхсєн” орчуулга хийх эрдмийг авьяас хийгээд сургуулиар эзэмшиж болно. Єнєєгийн Монголд орчуулагчийн ангигїй дээд сургууль гэж бараг їгїй болсон нь энэ мэргэжлийн нэр хїндийг унагаж, орчуулга амархан гэдэг сэтгэгдэл тєрїїлэх болжээ. Гэтэл барагтайхан орчуулагчийн тарьж болох балаг дэндїї их ээ. Хїйтэн дайныг тєгсгєл болгохоор АНУ-ын ерєнхийлєгч Рональд Рейган, ЗХУ-ын удирдагч Михайл Горбачев нар олон уулзсан. Нэг удаагийн уулзалтын їеэр Горбачевын їгийг орчуулагч нь дамжуултал Рейган хийгээд дагалдан явсан хїмїїс, ялангуяа Батлан хамгаалахын сайдынх нь царай эрс барайгаад явчихжээ. Буруу орчуулснаа мэдсэн хэлмэрч хурдхан засч хэлтэл Рейган жаахан уужраад “Та сая дэлхийн гуравдугаар дайн єдєєчих дєхсєнєє мэдэж байна уу?” хэмээн нухацтайхан асуусан гэдэг. Дэлхийн хоёрдугаар дайны їед орчуулгын алдаанаас болж Германчууд маш чухал боломжоо алдсан байна. Испанийн нэгэн нууц байгууллага Рузвельт, Черчилль хоёрыг Касабланкад яаралтай уулзах гэж байгаа талаар мэдээлснийг Германы тагнуулын албаныхан сонсож дєнгєсєн гэнэ. Харамсалтай нь (азаар!!!) Касабланка гэсэн їгийг їгчлэн орчуулснаар “Цагаан ордон” (casa – байшин, blanca-цагаан = White House) гэж буулгасан бєгєєд тагнуулын удирдлагууд Их Британийн ерєнхий сайдыг Вашингтонд очих гэж байна хэмээн ухаарчээ. Гэтэл тэр хоёр хажууханд нь, Мароккогийн нийслэл Касабланка хотод уулзсан аж(4). Алдарт Марк Твений “Ханхїї гуйлгачин хоёр” (англиараа The Prince and the Pauper, оросоор Принц и нищий) хэмээх зохиолыг монголчлохдоо “Жонон гуйлгачин хоёр” хэмээн алдсанаас болж одоо олон хїнд хааны хїїг “жонон” хэмээдэг гэсэн буруу ойлголт нэгэнт тогтжээ(5). Гэтэл “жонон” гэж Баруун Монголыг захирагч ноёдод олгодог байсан огт єєр цол билээ. Ринчен авгай їїнд ихэд бухимдаж “Марк Твений минь махыг идэж дээ” гэж санаа алдсан сан. Ингээд бодохоор заримдаа “Traduttore – traditore” гэсэн итали зїйр їг голыг нь олоод хэлчихсэн мэт санагддаг юм. Їгчилбэл “орчуулагч бол урвагч”, манайхаар бол “орчуулна гэж оршуулжээ” хавьцаа буух санаа.

Хургыг янзага, ахыг найз болгон орчуулж болох уу?

Алдаж орчуулах ийм уршигтай атал албаар буруу орчуулж болно гэж її? Тухайлбал харь хэлнээ “хурга” гэсэн байхыг эх хэлэндээ “янзага” болгон хєрвїїлж болох уу? “Хонь хурга нийлэв” гэснийг “янзага”-тай нийлсэн болгож орчуулахгїй нь лав. Тэгвэл хэзээ санаатайгаар “буруу” орчуулж болох вэ? Нэрт гїїш Бямбын Ринчен “Тарас Бульба” романыг хєрвїїлжээ. Уг зохиолын оргил хэсэгт гардаг Тарас тєрсєн хїїгээ дайсанд урвасны учир буудан хєнєєх болдог эмзэг хэсэгт Гоголь “зїрхэнд нь сум туссан хурга адил” хэмээх зїйрлэл хэрэглэжээ. Ри доктор монголчууд хургыг хэзээ ч бууддаггїй учир энэхїї зїйрлэлийг уншигчид хїлээн авахгїй хэмээн “зїрхэнд нь сум туссан янзага адил” болгон буулгасан байна.

Хоёр хэлний ялгаанаас болж нэг хїн хэрэгт орохоо шахаж билээ. АНУ-ын гааль дээр ирсэн нэгэн Монгол залуу байцаагчид шалгуулж, миний бие тэр хоёрын яриаг утасаар хэлмэрчилж єгсєн юм. “Та АНУ-д хэн дээр ирж байна вэ?” гэхэд “Нэг ахындаа ирж байгаа” гэв. “Older brother – ындаа айлчилж явна аа” хэмээн дамжууллаа. Байцаагч гэтэл залуугийн Монгол дахь ЭСЯ-д єгсєн мэдїїлгийг ухаад гаргаад ирэв бололтой, “Та анх АНУ-д ойрын хамаатан садан байхгїй гэж худал мэдїїлсэн байна” хэмээн дуугаа єндєрсгєв. Тэгтэл мань эр “Тєрсєн ах биш ээ, олон жил хамт ажилласан нэг ах хїї маань ногоон кард хожоод ирсэн юм” гэдэг байгаа. Америкт хамаатан садан биш агаад ойр дотнын харилцаатай бол хэдэн насаар ч зєрїїтэй бай “ах дїї” гэдэггїй “найз” л хэмээнэ(6). Байцаагчид “Older brother биш old friend гэснийг нь би буруу орчуулсан байна, миний буруу, уучлаарай” гэж байж зєєлрїїлэв. Дараа нь “Та АНУ-д хир удаан байх вэ?” гэтэл єєдєєс харин нєгєєх чинь “Харин хэд гэвэл зїгээр юм бол оо?” гэж байна. Хошин шогийнхны хэлээр бол “ёстой том тэнэгтдэг гэжээшд”. Зїй нь мань эр энэ улст хир хугацаагаар, ямар зорилгоор орж ирэхээ бїр виза мэдїїлэхээсээ ємнє яв цав тогтоосон баймаар. Мэдїїлэг єгєгчийн амнаас унасан їг бїрийг махчлан орчуулж єгєх їїрэгтэй миний бие хэцїїхэн байдалд оров. “Энэ хїн ингэж асууж байна аа” гээд орхивол нэг хїний амьдрал нурж унах гээд байдаг. “6 сар юм їзэж, сайхан амарч аваад харина аа” гээд хєрвїїлчихлээ. Энэ мэтчилэнгээр мань эр дан буруу хариулсаар, цагаандаа гарсан би бээр дан буруу орчуулсаар, эцэстээ хоёр хасах цэнэг нийлээд нэмэх болдог шиг хєєрхий минь зєвдєж аваад хил нэвтрэх болж билээ. Америкийн энэ уудам нутгийн альхан хэсэгт нь манаргаж явдаг бол доо. Ажил олж хийгээд аав ээждээ хэд гурвыг илгээж байгаа бол ч яамай. Алдаж орчуулаад дайн гаргах шахдаг байхад албаар буруу орчуулаад амьдрал залгуулах тохиолдол бас байдаг байна шїї.

Орчуулга эхнэр хоёр юугаараа адил вэ?

Тухайн ард тїмний ахуй, сэтгэхїйн євєрмєц онцлогийг тусгасан їг, єгїїлбэр, ялангуяа хэвшмэл хэлц, хэллэгїїд, мєн толгой сїїл холбосон уран хэллэгт найраг шїлэг зэрэг нь орчуулагчдын толгойны євчин болдог. “Аргалын утаа бургилсан малчны гэрт тєрсєн, би” гэсэн сайхан шїлгийг “аргал”, “гэр” гэж огт мэдэхгїй харийн хїнд орчуулж єгєхєєр боллоо хэмээн бодъё. Алтангэрэлийн “Орчин цагийн Монгол-Англи толь”-ийг сєхєн харваас аргал: dry dung or droppings of cattle which are used for fuel, гэр: the Mongolian nomad’s tent; a house or dwelling place хэмээн тайлбарлан орчуулжээ. Їїгээр баримжаалбал єнєєх уран яруу найраг маань гадаад андын чихэнд “Тїлшинд хэрэглэхэд зориулж хатаасан малын ялгадасны утаа бїхий Монголын нїїдэлчний оромж - майханд би тєрсєн юм” гэсэншїї л сонстоно. “Сайхан бєгєєд їнэнч эхнэр яруу найргийн оновчтой орчуулга шиг ховор. Яруу найргийн орчуулга хэрэв їнэн зєв бол уран биш, уран сайхан бол зєв биш байдаг” хэмээн Германы зохиолч Моисей Сафирын хэлсэн їг ортой дог шїї. Дээрх шїлгийг харийнханд сайхан сонстуулах гээд гэрийг нь кондо хаус, аргалыг нь шахмал тїлш болгочихвол “худлаа” болчихно, їнэн байхаараа “муухай” байгаад байдаг.

“Нар хиртсэн жил” кино хуучны ЗХУ-ын театруудад гарчээ. Дайнд явсан хїї нь ирэхгїй болохоор найдвар тасарсан хоёр хєгшин гэртээ байж байгаа зураглал. Эмгэн гал дээрээ сїї тавиад хажуулж, євгєн ганс нэрээд сууж байна. Гэнэт гаднаас хїї нь ороод ирнэ. Євгєн “ ХЇЇ ! “ гэж дуу алдтал зїїрмэглэж хэвтсэн эмгэн нь “СЇЇ?” гээд гал руугаа ухасхийдэг. Орос хєрвїїлэг дээрээ євгєн нь “ СЫН ! “ хэмээн хашгирахад эмгэн нь “Что? МОЛОКО?” гээд босоод ирнэ. Чих нь хатуу хатуу гэхэд даанч дээ. Хєрвїїлэгч нь “їнэн” орчуулсан учраас ийм хачин болчихсон хэрэг. .

Сайхан эхнэр дээр її, їнэнч гэргий илїї юї?

(Зохиогчоо хїндлэх її, уншигчаа хайрлах уу?)Ри багш Гоголийн “хурга”-ыг “янзага” болгон буулгахдаа зохиогчийн “эрх”-энд халдаж, “їнэн”-ээс баахан гажсан ч, монгол уншигчдынхаа таалалд нийцїїлж, “сайхан” болгосон байна. Орчуулгын онолд орчуулагч хїн тухайн зохиогч, тухайн хэлийг хїндлэн яг байгаагаар нь аль болох їнэн, їгчлэн орчуулах хэрэгтэй гэсэн чиглэл байхад орчуулж байгаа хэлтэндээ зориулан чєлєєтэй, уран яруу, сайхан буулгах нь зєв гэж їзэх онолчид бас байдаг. Америк эхэд “Ширээгээ тойрон суугаад цацагт хяруулынхаа махнаас хїртлээ” гэж байвал хэрхэн орчуулбал зохистой вэ? Америк заншлыг гадарладаг уншигчид чухам ямар баяр болж байгааг нь шууд ойлгоно. Уншигчаа хайрладаг орчуулагч бол монголчууд цацагт хяруул гэж мэдэхгїй хэмээн сайхан баяр болж, тансаг ширээ зассаныг нь ойлгуулахын тулд ”тарган ууцаа задаллаа” гэж орчуулж магадгїй. Зохиогч хийгээд цаад хэл соёлоо хїндэлдэг орчуулагч харин “цацагт хяруул”-ыг гээх аваас америк соёлд нэн чухал Талархлын баяр болж байгаа нь мэдэгдэхгїй хэмээн їгчлэн хєрвїїлнэ. “As black as a coal” (нїїрс шиг хар) гэсэн хэлцийг англи хэлтнїїд харыг нїїрстэй зїйрлэдэг, тэдний амьдралд хамгийн ойр хар зїйл нь эртнээс нїїрс байсан гэдгийг мэдрїїлэхийн тулд махчлан орчуулсан нь дээр її, “хєє шиг хар” хэмээн монголчилсон нь дээр її? Їнэнч эхнэр дээр її, сайхан эхнэр дээр її? Ямар зорилгоор орчуулж байгаагаасаа шалтгаалаад, давс хужрыг нь тааруулсхийгээд л хєрвїїлэх хэрэгтэй болов уу? Їлгэрлэвэл “їнэнч эхнэрээ жаахан будаад гоодчих” нь л шилдэг сонголт бололтой. “Солдатами не рождаются” буюу “Цэрэг цэргээрээ тєрдєггїй” хэмээх бїтээлийг “Хал їзэж цэрэг болдог” гэж буулгасан нь “оо энгэсэг нь” нь таараад аятайхан болж. Гэтэл сайхан Монгол їг олж оноох гэж байж “будгийг нь ихдїїлээд” бїр танихын аргагїй юм болгочих гэм бий. Виктор Хюгогийн(7) “Notre Dame de Paris” хэмээх суут бїтээлийг хэн хїнгїй мэднэ. Нотр Дам нь Парис хотноо орших гэгээн Мари эхэд зориулсан Готийн сїм бєгєєд бїр 12-р зуунд Пап 3-р Александр анхны чулуугий нь тавьж босгожээ. Манайхан энэ зохиолыг орчуулахдаа “Парисийн Дарь Эхийн Сїм” хэмээсэн нь арай л дэндїїлчихсэн байна. Ийм маягаар Исїсын ээжийг Дарь эх болгон орчуулах дээрээ тулбал “Буш, Чэйни хоёр халуун коффе, хар тїрс зооглон, гольф тоглож амарлаа” гэсэн єгїїлбэрийг “Энхбаяр, Элбэгдорж хоёр сїїтэй цай, сїїлний єєх хїртэн, чоно тарвагацаж єнжив” гэж хєрвїїлэхдээ хїрэх байлгїй.

Чєлєєт орчуулга, хэт чєлєєт орчуулга, єнгєн орчуулга

Єєрийн санааг оруулж, їг нэмж хасч, чєлєєт орчуулга хийхдээ манай ардын уран зохиолч Цэндийн Дамдинсїрэн гарамгай нэгэн билээ. “Сказка о рыбе и рыбаке” (Загас загасчин хоёрын їлгэр) зохиолыг “Алтан загасны їлгэр” хэмээн нэрнээс нь эхлэн єєриймсїїлээд цааш нь “Хєрст алтан дэлхийн хєвєє хязгаар нутагт, Хєх цэнхэр далайн эрэг ирмэг газарт...” хэмээн урсгадаг нь уг эхдээ огт байхгїй мєрїїд. Тэгээд ч Да багш энэ орчуулгаа Пушкиний уг їлгэрээс илїї болсон гэж ярьдаг байж. Монголын нууц товчооны жинхэнэ эх “Чингис хааны язгуур дээд тэнгэрээс заяат тєрсєн Бєртэ Чоно ажуу. Гэргий ину Хоо Марал ажээ. Тэнгис гэтэлж ирэв. Онон мєрний эх Бурхан Халдунд нунтаглаж ахуд тєрсєн Батачи хан ажуу” хэмээн дєрвєн єгїїлбэрээр эхэлдэг. Да багшийн “Нууц товчоо” харин “Чингис хааны язгуур, дээд тэнгэрээс заяат тєрсєн Бєртэчино гэргий Гуа-Маралын хамт тэнгис далайг гэтэлж ирээд Онон мєрний эх Бурхан Халдун ууланд нутаглаж, Батцагаан гэдэг нэгэн хєвгїїнийг тєрїїлжээ” хэмээн ганц урт єгїїлбэрээр “бєєндсєн” байна. Ингэхдээ “хамт”, “далай”, “уул”, “гэдэг”, “хєвгїїн” гэсэн таван їгийг нэмснээс гадна Хоо буюу ухаа хэмээх зїсмийг Гуа їзэсгэлэн, Батачи хан нэрийг Батцагаан болгон хєрвїїлжээ. Мэдээгїйдээ бус эртний хэлээ умартсан биднийгээ л болгоож, єдгєєчлєн орчуулсан нь энэ юм даа. Да багшийн орчуулга чєлєєтэй чєлєєтэй гэхэд Дантегийнхтай эгнэх ч їгїй. Суут Данте Алигиери орчуулга хийхдээ эхлээд уг номоо нэг мєсєн уншиж дуусгадаг байж. Тэгээд холоо шидчихээд дахин нэг ч нээж їзэлгїйгээр орчуулдаг байсан гэнэ. Ийм орчуулгыг чєлєєт гэхээсээ хэт чєлєєт, бараг хамтын бїтээл гэвэл онох байх. Їїнээс гадна єнгєн орчуулга (surface translation) гээч жигтэй орчуулгыг Австрийн яруу найрагч Эрнст Жандл (1925-2000) гаргажээ. Жандлынхаар бол яруу найрагт авиа хамгийн чухал учир єєр хэлэнд орчуулахдаа яг тийм авианаас бїтсэн єєр їгийг олж орлуулах ёстой гэнэ. Яруу найрагч Рилкегийн бїтээлээс Жандл хэрхэн єнгєн орчуулга хийснийг жишээлж їзье.

Герман найраг нь Єнгєн орчуулга Їгчилсэн орчуулга

Der Tod ist gross Dare toadies gross The death is big

Wir sind die Seinen Vere sinned designing We are their

Lachenden Munds Laugh in the moons Laughing mouths

Крис Норман, Сюзи Куатро хоёрын “Our love is alive...” гэж эхэлдэг дууг манай эгч “Аавын минь зулай” хавьцаа туугаад байдаг байсан нь, мєн “Happy Birthday to You” дууг “Хавийн бєєсєє тїїе її?” болгож дуулаад байдаг нь Жандлынхаар бол “єнгєн орчуулга” байж гээч. Анхлан жишээлсэн “Аргалын утаа бургилсан Mалчны гэрт тєрсєн, би...” шїлгээ дээрх маягаар орчуулбал “Are gal Utah bore gill sane Mall chin girth tore sane, bee” гэж буух нь ээ. Нїїдэлчний оромжинд малын юу їнэртээд гэдгээс арай дээр ч юм уу?

Їгийн євгєн утгын таяганд дулдуйдмой

Єнгєн орчуулга хэмээх жир бусын хєрвїїлгийг эс тооцвоос аль ч їеийн ямар ч онолчид орчуулга гээчийг їг-утгын харьцааг хэрхэн зєв оноосноор нь тодорхойлсон байна. Манай дорнын ард тїмэн эртнээс нааш хоёр хэл, хоёр соёлыг хэлхэж єгдєг дуун хєрвїїлэгч нарыг їлэмж хїндэтгэн “лозава” (энэдхэгт), “жигдэм миг” (тєвдєєр “ертєнцийн нїд” гэсэн їг), “гїїш” гэх мэт нэр цол хайрладаг байсан ажгуу. Гїїш нар нь ч цолондоо таарсан тансаг яруу орчуулга хийхдээ їг хийгээд утгын харьцааг чанд баримталдаг байж. 19-р зууны Амдо Тєвдийн гїн ухаантан Гїнтан гэгээн сургуулийг їйлдэгчдэд зориулан бичсэн нэгэн зохиолдоо тєвд хэлээр “Донжий гамбуу цэгийн харваа ла” хэмээн айлдсан нь монголоор “їгийн євгєн утгын таяганд дулдуйдмой” гэсэн їг болно (8). 1975 онд Гандан хийдийн гавж ламтан Данзан-Одсэр єєрийн шавь, єдгєє мєн гавжийн зэрэгт хїрсэн Сонинбаяр багштанд “Цэгий намба машир вар – Донжий намба гала шар” (тєвд: Їгийнх нь байдал эс ургаваас Утгынх нь байдал яахин ургах вэ?) хэмээн Чойрын номоос айлджээ. Тєвд, Монгол гїїш нар орчуулгыг гурван шатанд ангилан їздэг байж. Їїнд, анх нь “тажїр” (мєн цэгжїр ч хэмээнэ) буюу їгчлэн орчуулах, удаад нь “ложїр” буюу оюун ухаанаар орчуулах, эцэст нь “донжїр” буюу утгачлан орчуулах, эдгээр болно. Їлгэрлэвээс, “When you are in Rome, Do as Romans do” гэсэн єгїїлбэрийг “Чи Ромд байхдаа Ромчуудын хийдгээр л хий” хэмээн орчуулбаас тажїр, “Хїн ер нь аливаа газар тухайн нутгийн ёс жаягаар явбаас зохилтой” гэж буулгавал ложїр, “усыг нь уувал ёсыг нь дага”, “сохрын газар сохроор, доголонгийн газар доголонгоор” хэмээн хєрвїїлбээс донжїр болох мэт.

Ертєнцийг харагч цонх болсон ном дор мєргєдгийнхєє адилаар ертєнцийг їзїїлэгч нїд болж, оюуныг маань тэлсэн мэргэн гїїш танаа мєргємїї.

(Endnotes)

(1) “Хэлмэрчилнэ гэдэг хэн бїхний хийдэг ажил биш”

(2) Бэлгээр халдах гэхийг бэлгийн замаар, амьсгалаар халдахыг амьсгалын замаар хэмээн махчлан орчуулж, илїї їг хэрэглэх шаардлагагїй.

(3) Энэ тїїхийг арай богино хувилбараар Ж.Лхагва зохиолчийн номоос уншиж байв. Яг энэ хувилбарыг Хар Дорж багш Ри багшаас сонссоноо надад хуучилсан юм.

(4) За рубежом сэтгїїлээс авсан мэдээ

(5) Нарийн яривал рauper нь “гуйлгачин” ч биш “ їгээгїй, ядуу” гэсэн їг. Їгээгїй болгон гуйлгачин байх албагїй баймаар

(6) Ардчилсан хэл гэж байдаг уу? хэсгээс энэ талаар дэлгэрїїлэн уншина уу?

(7) Гюго биш Хюго юм.

(8) Саяхныг болтол миний бие энэ їгийг Монгол зохиолчийн хэлсэн їг гэж боддог байв.

Хүйс тэмтрэх гэсэн үгийн тухай

Эдүгээ бидний үеийнхэн хүйс тэмтрэх гэдгийг эртний нүүдэлч өвөг дээдсийн үе дэх аль нэг өшөөт овог аймгийнхныг толгой дараалан бүгдийг алж устгахыг хэлж буй хэмээн ойлгох болжээ. Гэвч үгийн утга хийгээд түүх сурвалж дахь зарим мэдээг нягтлаваас энэ нь толгой дараалан бус харин эр хүйстнийг түүвэрлэн алж хороохыг хэлж байгаа мэт.

Учир нь Лувсанданзаны Алтан товчийн 150, 156-р талд "Охин бол үсийг нь самла /самна/, нуган бол голыг нь самла" хэмээн өгүүлж буйн эхнийхэд:

“Монголыг ойрад авсан хойно Эсэн тайш Шигүшидэй ноёныг /Хавт Хасарын хүү Есүнхэйн хойчис/ урив. Шигүшидэй гучин нөхөртэй эчив. Арван нөхөртэй өргөөнд оров. . . . арван нөхөртэй нь алав.

Ойрдын хүн, шувуу барьж энэ ямар шувуу вэ гэж байтал нүцгэн хүүхэд ирээд, ам нь их, алга нь агуу, мөр нь дэрвэгэр, сүүл нь шувтгар, ийм шувууг зулзган хачир дарвид гэгч байнам гэсэнд тэр хүн эчээд Эсэн тайшид хэлэв. Энэ шувууг бид эс таньж билээ. Монголын нэгэн багахан хүүхэд танив гэж хэлэв.

Эсэн тайш өгүүлсэн нь: Тэр хүүхэд атаатай байнам. Авч ир. Шигүшидэй баатрын хүүхдийг эрж эс олж билээ. Охин бол үсийг нь самла, нуган бол үсийг нь самла гэж элч илгээв. Элчийг үзээд солонгодын Санхулдарын эм Харагчин дайбучин Болунайг бүү хөдөл гэж тогоогоор хөмөрч дээр нь аргал цутгав. Эндүүрүүлж өөрийн хөвгүүнээ өгөв. Нэг нь боож алья гэж нүцэглэж хүзүүнд бооми өмсгөв. Нөхөр нь, тэр өдрийн хүүхэд туулай юутай нүдэнд галтай билээ. Энэ биш, бүү ал гэж тавив. Тэр элчийг гарсан хойно Харагчин дайбучин хүүхдэд сургаал хэлэв. Чамайг буруулуулж тавья. Чи ойрадыг их ч занчив, бага ч занчив гэмтэй. Эцэг, эх, нутаг аймгаа багадаа автсаны тул үл мэдэм гэж яв гэв. Түүний хойно ойрадын Илачу баянд талбив. Эцэг эх юүгээ эс мэдэв чи. Манай ойрадын үр байнам гэж хайлан авч явав. Харагчин эрдээ хэлэв. Бидний ноёны үр билээ, авч монгол газар эчие л гэж хэлэв. Санхулдари газар хол гэж эс болов. Тэгвэл чи суу, хөвгүүнээ авч би эчнэм гэж их хөвгүүнээ магаш /сэм/ илгээж Болунайг хулгаж авч ирээд, Өнөболд ун /ван/ дүүд нь хүргэж өгөв. Өнөболд ун өгүүлсэн нь: Ах юугаа чамайг үгүйд ёсон үгүй би эзэлж билээ. Ёст ах минь чи эзэл гэж хар тугаа эзлүүлэв”.

Дараахид: Хархуцаг тайжийн, ойрадад автсан бэхичи үзэгдэв /нярайлав/. Тэндээс Эсэн тайш өгүүлсэн нь: Охин бол үсийг нь самла, нуган бол голыг нь самла гэж Абаборхи тайтун гэдэг хүнд хэлж илгээв. Бэхичи мэдээд хүүхдийн заагийг хойш нь татаж охин мэт шээлгэв. Тэр хүн үзээд охин байнам гэж Эсэн тайшид хэлэв. Тэр хүнийг харьсан хойно Бэхичи хөвгүүнэ нууж, гэрт явагч Цахарын Хулабад отгийг Удуй эмгэний хүүхдийг эндүүрүүлж өлгийдөв. Тэр хүн бас ирж, өлгийг нь тайлж үзэж охиныг нь лавтай мэдээд охин байнам гэж Эсэн тайшид хэлэв.

Түүний хойно ойрадын Өгэдэй баатар өөрийн ноёндоо уурлаж хэлсэн нь: Би арван гурван үе хошуучлав. Ингэж хүчээ өгч байхад эс хайлав гэсэнд, анд Элээ нагачу хэлсэн нь: Чи больё гэх бол Хараучаг тайжийн бэхичээс нуган хүүхэд төрсөн буй. Чи түүнийг Монголд хүргэ. Зургаан түмэн Монголын залаа болох буй гэв. Өгэдэй баатрын эгчийг татаарын Тохи баатар авсан аж. Тэр шалтгаар Тохи баатар хүүхдийг гаргаж өгөв.** Ойрдын ой модны хөвгүүн Өгэдэй тайбу, Сартаулын Баянтай аглуху эд дөрвүүл хүүхдийг авч . . . ирээд Урианханы Хутугт Шигүшийн дэргэд явав. Өссөн хойно Хутагт Шигүши Шихир нэрт охиноо Болох жононд өгөв. . . . Болох жонон Хутагт дэрстэй нэрт газарт суухуйд Шихир тайхугаас Даян хаан төрөв” хэмээжээ.

Монголын төр Ойрдад автаж Хияд яст, боржигин овогт, алтан ургийн хаан язгууртан болон Хавт Хасарын үрсээс хэлд орсон балчир төдийгүй эхээс сая мэндэлсэн улаан нялзрай хэн боловч удам залгах хөвүүн байваас голоо самлуулж, удмаа таслуулах аюулд хүрсэн монголын түүхийн нэн ээдрээтэй цаг үеийн /1452-1455/ тухай эх сурвалжид өгүүлсэн нь эл ажгуу. Энэхүү их хаадын удмыг таслах, таслуулахгүйн төлөөх зөрчил нь хүн төрлөхтний засаглалын уламжлалт хуучин хэлбэр болох “Төр бол хаан, Хаан бол төр” байсан хаант засгийн үед төр улс /ингэхдээ тухайн угсаа - династия/ оршихын амин чухал аортыг /гол артер судас/ хөндсөн асуудал болно.

Дээр өгүүлснээр Баянмөнх болох жононг нууж далдалсаар зургаан түмэн монголд нь авчирсан явдал нь Тайсан хаан хадам Бэгэрсэндээ, түүний хүү Молон /зарим сурвалжид Муулан гэх/ үр үлдээж амжилгүйгээр онигуудын /вангууд/ Муулхай ванд хороогдсон хийгээд Мандуул хаан үргүй байсан тэрхүү түүхэн ээдрээтэй цагт төр түвштэж, түмэн олон амаржихын зангилаа болсон ажгуу.

Өгүүлж буй хэрэг явдал нь басхүү Монголчууд уг язгуур, удмын нурууг ясан талаар авч үздэгийн нэг нотолгоо ба тайлбарлаж буй үгийн учир холбогдол нь өшөөтнийг ялж дийлээд өсөн торниж буй хөвүүдээс нь аваад бүхүй л эрсийг устгахуйд өлгийтэй бяцхан үрсийн хүйс мэдэгдэхгүйн учраар хүйсийг тэмтрэх/шалгах/-ээс үүдсэн гэж үзэж болох хийгээд утгын хувьд нуган аваас голыг нь самлах үйлийг илэрхийлэх болжээ хэмээн хэлж болох мэт . . . Ийнхүү үзэх аваас эртний нүүдэлчдийн сэтгэлгээ, нийгэмд тогтсон ёс, хуулиас шалтгаалан хүйсийнхээ үрээр эмэгтэйчүүдийн амь нас, амьдрахуйн хувь заяа урт байжээ. Ер нь монголын түүх сурвалжаас үүнтэй хобоотой мэдээ баримт шүүрдвээс нэн элбэг буй.

Дайсан этгээдийн эрчүүдийг хоморголон устгадаг нь удам угсааг үр үндсээр нь таслаж буй дээрх утгатайгаас гадна басхүү тэдний ирээдүй хойчийн эсэргүүцэн босох, дайтаж байлдах чадварыг нь мөхөөж буй хэрэг бөгөөд эрчүүд эрсээ үгүйсгэх эл үзэл нь хүний адгууслаг үеэс улбаатай ч эцгийн эрхт ёс тогтож, дайтаж байлдах явдал овгийн хүрээнээс хальж, улмаар аймаг улс, төр буй болж оршихын үндэс болсон үед хөгжлийн шинэ шатанд гарсан болов уу.

ШУТИС-ийн ХүУС-ийн докторант багш Алдар овогт Юндэнбатын Болдбаатар

Бог бод мал хэмээн нэрлэдгийн учир

Таван хушуу малаа хөлийн урт богиноор нь бог, бодоор ангилдаг нь маллах арга технологоос урган гарсан байна. Бодыг ухаанаар, богыг дагаж малладаг нь таван төрлийн малыг нэгэн зэрэг өдөр шөнө гүй маллаж өсгөнө гэдэг суурин соёл иргэншилтэй хүний ой ухаанд үл багтана. Гэтэл малчид нэг нь нөгөөгөөс эрс тэс ялгагдах шинжийг мэдрээд халуун хошуут хонийг хүйтэн хошуут ямаатай хослуулж малладаг. Монголчууд нэхийгээр дээл, өлгий хийхээс ямааны арьсаар дээл, өлгий хийдэггүй. Ямааны арьсаар дах хийдэг харин хонины арьсаар дах хийдэггүй. Хонины мах удах тутам хор болно. Ямааны мах удах тутам эм болно. Эндээс адуу, хонины махаар борц битгий хий, үхэр, тэмээ, ямааны махаар борц хий гэсэн утга агуулагдаж байна. Ө.Х. адуу, хонины мах амархан хуршиж байхад үхэр, ямаа, тэмээний мах удаан хуршина. Орой (харуй бүрий ) болохоор үхэр, ямаа гэрлүүгээ эргэдэг бол хонь цаашаа явна. Халуун хошуут хонийг, хүйтэн хошуут ямаатай ихэрлүүлж маллахын практик ач холбогдол:

а) Хавар цэцэг навч, яргуй зэрэг хурц, шинэ ногоо идмэгц хониноос өмнө таргалж, мах нь их амт орж халуун чанартай болох учир ямаагаар шөл ууна. Ямаа халуун болоод, ялаа шумуул гараад ирэхээр хүйтэн чанарын мал учраас таргалахаа болино. Намрын өнгө ороод өвс шарлаад ирэхээр таргална. Хонь халуун хошуут амьтан тул халуун чанарын хурц ургамалд ховдоглохгүй, аажим тасаралтгүй таргална.

б) Хонийг 6 сарын дундаас саагаад дунджаар нэг л сар саана. Гэтэл ямааг 9 сарын сүүл хүртэл саана. Хонины сүү өтгөн, ямааных шингэн учраас хольж хэрэглэх нь тохиромжтой. Ямааны сүүг эмчилгээний зориулалтаар өргөн хэрэглэнэ.

в) Дан хонины таргийг суурингийн хүн хэтрүүлж уувал аминд ч хүрч болдог нь түүний түргэн үйлчилгээтэйг нотлох тул цааш нарийн судлах хэрэгтэй. Хонины тараг бам чийгийг эмчлэх эм учраас тун нь ихэдсэн учраас аминд хүрч байна.

г) Нялх хүүхдийг ямааны сүүгээр угжихад мариалаад, царай нь цайгаад тэжээл нь таарч байхад хонины сүүгээр угжвал тураад, хатингар болдог нь хоёр хурц харгалдаж бие биеэ устгадаг байна.

д) Хавар ногоонд дутуу цадсан үед, эсвэл шумуулд хөөгдөх, эсвэл цасан шуурга, аадар хүйтэн бороонд хонь хотноос бэлчихэд ямаа майлж хотноос явахаас татгалзаж, эсэргүүцэл илэрхийлэн майлж, хойноос нь дагахаас аргагүй болсон мэдээлэлийг эзэндээ өгнө. Хашир малчид цаг агаарын гэнэтийн өөрчлөлт буюу хүйтэн бороо орох эсвэл ялаа шумуулд хөөгдөх зэрэг шинж тэмдэгтэй үед ямаа гэрийнхээ гадаа уячихаад унтана.

е) Ямаа хээрийн нохой эргэхэд хонь мэдээгүй байхад хөлөө өргөн чагнаж, газар завчлан, тургиж, дайсан ирж байгааг урьдчилан мэддэг, ялангуяа сэрх олонтой бол бүр ч сүртэй зэрэг зэрэг газар цавчилан эгнэн зогсоод урагш давшилан хамараараа турхираад, хүрээд ир бид олуулаа байна гэх янзтай байдаг, гэтэл хонь огт сэжиггүй хивээд хэвтэж байхад нь хотны захаас боохой суйлаад аваад явчихна, хонь нэг дэр хийтэл үргээд үлдэнэ. Малчид ямаа тургиад, хонь үргээд байна чоно эргэж байна гэж мэдээд хамгаалах арга хэмжээ авна, эхний ээлжинд хотоо тойрон чанга дуугарч чимээ өгнө, эсвэл буу байвал 2-3-н удаа хий буудах, хотны захад мануухай босгон, манаж хонох хүртэл арга хэмжээ авна.

ё) Орой болох тутам хонь цаашаа явна, ямаа гэрлүүгээ харихыг хичээнэ, тийм учраас хонь хотлох боллоо хонио хураагаарай гэж ээж, аав нар хүүхдүүддээ анхааруулдаг. Ээж аав нар хонио хураа гэж байна ямаагаа хураахгүй юм уу гэж хүүхдэд бодогдмоор байгаа биз. Иймэрхүү л бодoлго зохиож сурагчиддаа бодуулж сургадаг багш олон байдаг бол . . .

ж) хонь нүдээрээ дайснаас биеэ хамгаалдаг бол ямаа туурайгаар газраас чимээ авч өөрийгөө хамгаалдаг.

з) хонь өөрөө амь халуун (36-37)-наа тогтмол барьж байх мэдрэмжтэй төрсөн учир 60 градусын хүйтэн ч байсан даарахгүй гадна агаарын температурaaс илүү хэмжээний дулаан цацруулж байхаар төрсөн бол ямаа гаднаас ө.х. нарны илчээр амьдардаг учраас даарах, халууцах нь гадна агаарын температурыг дагах тул өвөл хот хөлдөөж, цагаан сар гарангуут, агаарын температур нэмэх болонгуут ноолуур нь хөөрч самнах болдог, гэтэл хонь 6-р сард зуны их халуун болох үед өөрийн халуун, нарны халуунтай тэнцэж ноос нь хөөрч хайчилдаг.

и) Уламжлалт анагаах ухаанд бараг бүх төрлийн эмийг төлгөн хонины шөлөөр даруулж уудаг нь хониний мах шинэ дээрээ эрчимтэй байдгыг ашиглаж, эмийн үйлчилгээг түргэсгэж хүч оруулдаг байна.

Хонь яагаад орой болохоор цаашаа явдаг, ямаа гэр лүүгээ эргэдэг вэ?

Дайснаас биеэ хамгаалах увидасыг байгалаас заяахдаа амьтаны төрөл тус бүрд өөр өөр байдаг. Жишээ нь хонь харж дайснаа таньдаг учраас газрын өндөрийг буюу нар дагаж явсаар гэгээ тасармагц тэр газартаа шагай бөөн хэвтээд өгнө. Баталгаа нь:

1-д хонь хөдөө хонохдоо заавал газрын хамгийн өндөр ээвэр газар хоносон байдаг.

2-т харанхуйд хонийг хөөхөд хуйлараад явахгүй, явсан ч газрын өндрийг бариад зугтана. Энэ тохиолдолд ямаа танд туслана. Ямаа хөөсөн зүг рүү чөлөөтэй явна.

3-т хонь чоно нохойд хазуулахдаа нүдээ нууж, сүүл, ар хонгоноосоо бариулдаг бол ямаа газрын хөрсөөр дамжсан долгионы давтамжаар ялгаж, мэдэрдэг учраас мөргөж, амиа хамгаалахыг хичээх тул чоно багалзуурдаж, ганц сэгсэрээд чулуудахад толгойгоо дороо хийгээд үхсэн байдаг.

4-д хонь муулахад ганц ч дуугардаггүй байтал ямаа унагангуут майлдагын учир нь дайснаас амиа хамгаалах байгалиас өгсөн тавилантай холбоотой байна.

5-т хонь тэргэл сартай шөнө хотныхоо аль өндөр хамар өөд авирч хэвтэх, ногоонд сайн цадаагүй үедээ шөнө бэлчих тохиолдол байдаг атал харанхуй шөнө бэлчдэггүй.

Иймд амьтан бүхэн өөрийнхөө тухай долгионыг (мэдээллийг) зарим нь цацаж, зарим нь бусдын цацсан долгионыг хүлээн авч амь амьдралаа зохицуулж байдаг.Долгионийг хүлээн авч дайснаасаа биеэ хамгаалах увидасыг бурхан ямаанд заяасан тул ямаа, нохой туурайгаараа газраар дамжсан долгионоор дайсан хаанаас айсуйг мэдэрдэг, гэтэл хонь гадагшаа долгион цацдаг учраас үнэрээр нь чоно байтугай нохойч хонь байгаа газрыг алсаас мэдрэнэ. Ийнхүү хонь, ямааны эсрэг ба ижил хос шинжийг дүйцүүлж, хослуулж малладаг нь мал маллах монгол технологи төдийгүй, шинжлэх ухаанд оруулсан хувь нэмэр мөн. Монголд ямаагүй хонин сүрэг байдаггүй учир энэ болой.

Бодыг ухаанаар маллахын онолын үндэс нь аливаа амьд амьтан бүхэн төрөл олсон нутаг ус, цаг агаар, орон зайнаас холдохооргүй заяадаг байгалийн жамыг ашиглаж сургаар, айл хотлоороо хамтран малладаг.

Үхэр сүрэг адуутай адил, хоорондоо ижилсэг амьтан учир тугалдаа үнээ ирэх цагтаа хотлоход сувай үхрүүд том, жижиггүй дагаад ирдэг бол ингэ ирэхэд сувай тэмээнүүд ирэх байтугай бүр цаашаа улам холдох тул тэмээг зоймог мал гэж нэрлэдэг. Таван хушуу малаа бог, бод гэж хоёр хуваадаг нь дөрвөн улиралын туршид хүнсээр тасрахгүй байх мэргэн ухаан гэмээр. Зун бог муулахаас бод муулахгүй биз. Хонь зуу хүрэхээр идэх хонь олдохгүй, адуу арав хүрэхээр унах морь олдохгүй болдог хошигнол ч бодит үнэн юм. Энэ хошигнолоос маш олон дүгнэлт хийж болно: Энэ тоо бол малчин өрхөд оногдох малын доод хэмжээ буюу өрхийн амьжиргааны доод түвшинг малын тоогоор тогтоосон хэрэг. Малын татварыг энэ тооноос илүү гарсан малаас тооцож эхлэх ёстой гэсэн мэргэн ухааныг малчдын далд мэдлэг төрийн удирдлагадаа ухааруулж байдаг.

Сархад сайхан ч ёс эрхэм

Манай Монголын ард түмэн маш эртний соёлт улсын нэгэн тул боловсон улс бүхийд эртнээс нааш уламжилсан ундааны зүйлд өвөрмөц сонин нэртэй, нэр нь бас түүхтэй, хэрэглэх нь бас ёс журамтай билээ. Хөлчүүлдэг ундааны зүйлийн ерөнхий бөгөөд хүндэтгэлийн нэр нь САРХАД. Сархад дотроо бас нэрийн ялгаатай. Нэрж боловсруулсан сархадын зүйлд АРХИ гэдэг нэгэн зүйл бий. Архи гэдэг нэр нь монгол худам үсгээр одооны дуудлагаар болбол арахи гэж бичсэн байдаг. Уг эртний дуудлагаар нь бол араки гэсэн үг бөгөөд эртний арабаас авсан хэлбэр нь явж байгаа хэрэг. Арабчууд дундад Азид наймдугаар зууны үеэс эзэн болсон гэдгээр бодоход монголчууд тэднээс наад зах нь наймдугаар зууны үеэс өөрийн үг болгон авсан болно. Тэгэхэд лав 1200 жил архи гэдэг нэр хэрэглэсээр иржээ. Арабаар арака гэж архийг нэрлэдэг нь болгар хэлэнд ракия гэж орсон хэлбэр одоо ч бий. Архийн дотор монголчууд шимийн архи гэж, түүн дотроо арз, хорз гэх зэргээр хатуугийн хэмжээгээр ялган нэрлэсэн олон нэр бий.

Архийн зүйлд бас ШАТАМ гэдэг нэр бий. Галд шатдаг учраас чингэж нэрлэсэн хэрэг. Герман хэлнээ брантваин буюу шатдаг архи, англиар брэнди гэж яг монголтой адил шатам гэсэн нэр байдагтай дүйх нэр манайд байгааг европ хэлнээс орчуулах хүн мэдэхэд илүүдэхгүй байх бий. Франц хэлнээ ликер гэж, нэгэн зүйл нэр арванхоёрдугаар зуунд латин хэлнээс орсон нь европ зүгт түгэн дэлгэрч ирсэн байна. Уг нь латинаар шингэн гэхийн шингэ гэсэн нэр ажээ. Тэгэхэд монгол хэлнээ сархдын дотор ШИНГЭ гэж нэрлэдэг нэгэн зүйл архи байсны гэрч нь бичгийн хэлний дурсгалд бийгээр барахгүй аман хэлнээ дөчөөд жилийн өмнө тайлгын зүйлд хэрэглэдэг нэгэн зүйл архийг шингэ гэдэг байжээ. Францаар дамжин Европод дэлгэрсэн ликер гэдэгтэй яг утга дүйх шингэ гэдэг сархдын зүйлийг манай худалдааныхан гадаадаас авч ирдэгт монгол нэр бийг орчуулагч нар мэдвэл бас Европын арванхоёрдугаар зуунаас наашгүй түүхтэй нэр байгаагаа хэрэглэхэд сонихон бий.

Сархдын зүйлд нэрдэггүй, гагцхүү үзмийн шүүсийг шахан дарж амтат сархад болгодог нэгэн зүйл ундаа бий. Түүнийг монголоор ДАРС гэж нэрдэг архи гэдгээсээ ялган нэрлэдэг байжээ. Дарсыг бас БОР гэдэг, БОР ДАРС ч гэж нэрлэдэг. Үүнд Унгар улс одоо хүртэл үзмийн дарсыг БОР гэдэг байна. Манай дарсыг оросоор виноградное вино гэж нэрлэдэг байна. Дарс дотроо төрөл зүйл олон. Францад Шампан мужид хийдгээр Шампан дарс, оросоор шампанское гэж нэрлэдэг нь нийтэд дэлгэрсэн нэгэн зүйл дарс болно.

Европoд биир, орос слав хэлэнд пить гэж уух гэсэн үгнээс пиво гэж ундаа хэмээн нэрлэсэн нэгэн зүйл сархдыг монголчууд лав хэдэн мянган жил арвай тарьдаг үеэсээ эхлэн арвайн ШАР АЙРАГ гэж нэрлэсээр ирсэн билээ. Монгол-европ толь бүхэнд манай тэр шар айраг гэдгийг европ хэлнээ биир, оросоор пиво гэж орчуулдаг байнам. Монгол газар явсан орос жуулчны бичигт монголын арвайн шар айрагийг монгольское ячменное пиво гэж сонирхон аятайхан ундааны нэгэн сонин зүйл гэж тэмдэглэсэн байдаг. Шар айргийг арвайгаар хийснийг нь арвайн, өөр зүйлээр хийснийг нь тийм шар айраг гэж тодотгол нэр зүүж хэрэглэдэг ёс соёлт монгол хэлэнд байж л дээ. Сүүгээ лаазанд хийснийг "молкооддог" улс, шил савтай шар айргийг "пёов!" гэж явдаг нь нимгэн боловсролоо гэрчилж байгаа шинж нь тэр дээ. Боловсон орос хүн биир гэдэггүй пиво гэж, боловсон англи хүн пиво гэдэггүй биир гэдэг нь, боловсон монгол хүн монголоороо биир ч гэхгүй пиво ч гэхгүй жишээ буй за!

Эртний соёлт монголын ард түмэн сархдын зүйлийг идээний дээж гэж олон улсын нэгэн адил эрхэмлэдэг учир зочин хүнд хар ус барихгүй хар архи барьдаг ёс бий билээ. Тэгэхэд бас архийг нь ууж хүндийг нь хүлээгээд хөлчин согтууран ах дүү олны дунд муугаа үзүүлж муухайгаа дуудуулахыг тун жигшдэг журамтай билээ. Ахмад настан хүнийг хүндэтгэн үздэг боловсон ёс бүхий манай ард түмэн, багачууд залуучууд, ахмад настан хүний дэргэд уун согтуурч, шарван найгаж, уусан идээндээ сав болж чадахгүй муугаа үзүүлж муухайгаа дуудуулж явахыг тун ч жигшдэг билээ.

Боловсон улс бүхэн мөн ийм байдаг. Учир иймд идээний дээж сархдыг амсавч уун согтуурахгүй, ёс алдахгүйг эрхэмлэдэг манай ард түмэн, архи хэтэрвэл хортойг "архи арвангурван жолоотой", "сархад савнаасаа бусдыг давдаг" гэж сургамжлан хэлдэг цэцэн үгтэй. Мөн архинд хөлчсөн хүн ухаан мэдрэл алдаж муу муухайгаа үзүүлдгийг хэдийн шинжилж "муу эр архинд давардаг", "сохор үхэрт худаг бүү заа, согтуу хүнд архи бүү үзүүл" гэх зэргийн өдий төдий цэцэн үгээр архи хэтрэхийг шүүмжлэн цээрлүүлсэн байдаг. Сүүлийн үес залуучууд архинд хөлчин халамцаж гудамж зээлийн газар согтууран явах бүдүүлгийн үзэгдэл баахан гарч байгаа нь ардынхаа ёс, ахмад настан хүнийг хүндэтгэх боловсон заншлыг алдагдуулж бүдүулэг шинж үзүүлэх байдал хот суурин газар үзэгдэж байгаа нь дотоод гадаадын хүний нүдэнд тун аягүй үзэгдэж монгол ардын нэр төрд муухай, "хүн нэрээ тогос өдөө" гэсэн ард түмний өөрийн бие болон бусдыг хүндэтгэдэг боловсон нарийн ёс мэдэхгүй бүдүүлгээ илчилж байгаагийн шинж болно. Иймд согтууран уух, гудамж зээлийн газар шарваж найгаж явах нь нийт олны боловсрол өндөр болж байгаа одоо цагт нүдний булай муухай үзэгдэл гэдгийг сэнхрэн бодох хэрэгтэй байна. Уухдаа хэмжээ ёс алдахгүй, өөрийн болоод ард түмнийхээ нэр хүндийг гутаахгүйг юуны өмнө бодууштайг залуу үеийнхэн тун анхаарах хэрэгтэй.

Хөдөлмөр, 1970

Бошог хэмээх vгийн учир

"Vгэнд нэг учир буй, vхэрт нэг гиваан буй" хэмээх хуучин vг байдаг. Чихэнд сонстох, нvдэнд vзэгдэх vг vсгийн цаана буй ухагдахууныг бодож болгоож байхыг сануулсан хэллэг юм.







сурталчилгаа »

Vгийн утгыг нарийн тунгаах хэмээвээс, єєрийн эрхгvй судар шастираа л уудлах хэрэг гардаг. "Бошог" хэмээх vг ивээл хишиг, зарлиг зєвшєєрєл, эш vндэс хэмээсэн гурван гол утгатай билээ. Энэхvv гурван зvйл утгаас vvдэж гарсан тогтвортой холбоо vгийн зvйл нэлээд буй. Тухайлбал: "бошог vзvvлэх" - ирээдvйг зєгнєн айлдах, "бошог халагдах" - хаан тєр солигдох, "бошог гуйх" - зарлиг зєвшєєрлийг хvсэх, "бошог соёрхох" - зарлиг буулгах, зєвшєєрєл єгєх, ирээдvйд мєрдєх зохист айлдвар айлдах гэх мэт ажээ. Монгол хэлний хуучин тайлбар тольд "Аливаа хаан хvнийг, тэнгэрээс заяасны тулд тэнгэрийн бошгоор цагийг ззэлсэн хэмээмvй" хэмээн тайлжээ. "Тэнгэрийн бошгоор цагийг эзэлсэн" хэмээх тогтсон vг Манж Чингийн vеийн бичиг зохиолд тун элбэг тохиолддог. Vvнтэй холбогдон єгvvлэхэд, Ардын хувьсгалын vед "бошгийг халах" хэмээх vг гарсан бєгєєд тэнгэрийн бошог зарлигийг єєрчилж, хаант тєр засгийг солих хэмээсэн утгаар хэрэглэсэн ажгуу.

Монголын тvvхэн сурвалж бичиг тэргvvтэнд "бошогт" хэмээх цол тохиолддог. Хэн бvхний
мэдэхээр Ойрадын Галдан бошогт хан хэмээхэд тохиолдож буй "бошогт" болбоос V Далай ламаас соёрхсон цол билээ. Тєвдєд олон жил сууж, ном эрдэмд бузгайрч, V Далай лам тэргvvтний гvн тааллыг олсон Галданыг шараа шувталж (сахилаа єргєж), Ойрадын тєр улсыг тєвхнvvлэх эрх олгосон тул эш зарлиг, соёрхлыг олсны бат гэрч болгож, "Бошогт" хэмээх цол хайрласан ажээ.

Судар шастирт "вивангирид vзvvлэх", "эш vзvvлэх" хэмээх vг цєєнгvй гардаг, тvvнийг тєвдєєр "лvндэн" гэдэг. Бас "эш бошог vзvvлэх" хэмээн холбож хоршин бичсэн ч байдаг. Мєн тvvхэн сурвалж, архивын баримт сэлтэд "Бошогт жонон" хэмээх цол тохиолддог бєгєєд энэ нь ор залгамжлахаар зарлиг хvлээсэн хаад ноёдын хєвгvvнийг тийн нэрийддэг байжээ.

"Бошог" хэмээх vг нь эртний уйгур хэлэнд ч адил дуудлага, утгатай байсныг тэмдэглэе.
Тєгсгєлд нэгэн зvйлийг тодотгон єгvvлэхэд, манж хэлнээс орж ирсэн "бошго" (манжаар "бошоку", утга нь "хєєгч" болно) хэмээх байдаг бєгєєд хошуу тамгын газрын алба хєєж нийлvvлэх зарлагын албатай хvнийг нэрлэдэг байсан. Vvнийг єгvvлэхийн учир бол "бошог", "бошго" хоёр нь гарал, дуудлага, бичлэгээрээ эрс єєр тул ялган бичиж, ухаарч байхын чухлыг сануулахын тул болой.

(Ардын эрх 179/711)
МУИС-ийн профессор Ш.ЧОЙМАА