Эрт дээр vеэс уламжлагдаж, залгамжлагчаа эрж явдаг зайран удганы сахиус байдаг л юм гэлцдэг. Vе тасарч залгамжлагчгvй удсан бєєгийн хэрэглэж явсан эд зvйлс нь хаягдаж гээгдэн зарим сvжиггvй хvний гараар орж устаж vгvй болдог ч байж мэдэх юм. Тийм бєєгийн хэрэгслээс олж єєртєє далд увидастай болсон тохиолдол цєєнгvй аж. Баруун аймаг руу явдаг тєв замын дагуу Тариатын жижигхэн суурин байгаад хожим Цахир сум гэгдэх болсныг Архангай аймгийн vзэсгэлэнт нутгаар явж vзсэн хэн хvнгvй л мэдэх байх.
1998 онд Увс аймгаас хот руу явж байгаад зорчигчид унаа хєсєг нь саатсанаас Архангайн Цахир суманд тvр саатсанаас энд єгvvлэх хэрэг явдлын эх суурь тавигдсан байна. Зорчигчдын дотор аавтайгаа хамт хот руу явж байсан найман настай Самданжигмэд хvv уйдахдаа суурингийн хэдэн халтар байшин дундуур тоглож, хуучин хvрээ хийдийн сvм, дугана байгаад хожим агуулах зоорийн зориулалтаар ашиглагдаж байсан хэдэн данхгар байшинг ихэд шохоорхон харж байж. Гэтэл нэг сvм оройтой байшингийн дээвэр дээр нэгэн хар хэрээ шил толь гялалзуулан идэх гэж оролдож байсан байна. Самданжигмэд хvv хар багын ажигч гярхай нэгэн байсан тул тагтаа шил чулуу иддэг, харин хар хэрээ улай vзэж орилон, сэг зэмээр хооллодгийг мэдэх тул тэр євєрмєц хэрээг хараад чулуугаар шиджээ. Ямар янзын шил толь иддэг юм бол гэдгийг мэдэх гэсэндээ тэгсэн байна.
Тvvний шидсэн чулуу хэрээний ойр очиж тусахад vргэж нисэхдээ мєнєєх "шилчин" хэрээ амнаасаа нєгєє идэх гэж байсан зvйлээ унагаж орхижээ. Хэрэгт дурлагч Самданжигмэд хvv ч мєнєєх унагасан зvйлийг очиж vзэхэд яг ч шил биш, никель шиг юм байжээ. Тэр гялалзсан тємрийг нvvрэндээ ойртуулж харсанд єєрийнх нь зvс царай биш маш их хєгшин хvний дvр царай харагджээ. Хємсєг нь хєдєлж тэр аймшигт тєрхтэй хvн vг хэлэх шиг санагджээ. Тэр даруй тэнгэрт ганц нэгхэн байсан vvлс бужигнан хєдєлж, хаа нэгтэйгээс "Хvv минь хамт яваа хvмvvстээ оч" гэх дуу сонсогджээ.
Самданжигмэд унаа саатсан зорчигчдын тvр сууж байсан гуанзны нааран дээр хєзєрдєж байсан хvмvvст "Єнєєдєр бидний явах ч єнгєрлєє. Запас авчрах машин замдаа хоёр хоног саатаж ирэх юм байна" гэсэнд томчуул инээд хєєр болж "За, энд нэг далдыг мэддэг далай лам бидэнтэй явсан юм байна шvv дээ" гэж инээлдэж байжээ. Vнэхээр Самданжигмэд хvv ємнє нь аавынхаа євєр дээр суугаад дугжирч явдаг байсан бол ямар нэгэн юманд тvгшиж зовуурилсан байдалтай байсхийгээд л гуанзны цонхон дээр очиж нэг жижигхэн юм гялалзуулж байдаг болжээ.
Томчуулын хэн нь ч тvvний юу хийж байгааг тоохгvй байв. Зєвхєн цасан шуурга шуурч тэнгэр муудаж байгаад л санаа зовно. Бас "Одоо єєр юу хийхэв" гээд л хєзєр тоглож гарна. Самданжигмэд хvv нєгєє жижигхэн цонхон доор зогсч байгаад час хийтэл хашгиран "Биднээс холгvй хоёр хvн осгож vхэж байна. Тvvнийг авраач" гэж томчуулыг сэрдхийлгэжээ.
Томчуул ч тvvнийг єдрєєс хойш хачин янзын юм яриад байгааг гэнэт санаж "Энэ чинь ёстой яадаг хvv вэ?" гэсэн шиг юм сэтгэж "Тэр хоёр хvн чинь тэгээд хаана байна? Ямар унаатай явж байгаа юм" гэх зэргээр туршиж асуужээ. Хvv тvгдрэхгvй "Дээлтэй, ноосон малгайтай" гэснээ нэг жижигхэн толь шиг юм ємднийхєє халааснаас гаргаж хараад "Улаан мотоцикл унасан хvмvvс, бас согтуу..." гэжээ. Хvvгийн аав Алтангэрэл хvvгээ загнаж "Битгий тархигvйтээд бай" гэхэд зорчигчдын дотор явсан євгєжєєр эр "Миний хvv наад мэдээ зангиа хаанаас харж хэлээд байнав" гэж асуужээ. Хvv болсон явдлыг ярьсанд зорчигчдын зарим нь хvvгээс нєгєє толины хагархайг авч "єєрийн нvдээр" болж буй явдлыг харах гэхэд євгєжєєр хvн хоригложээ. Тєдєлгvй дулаан хувцас ємссєн залуу голдуу хэдэн хvн зам тосон явж Чулуут сумаас мордож, халамцуун харгайгаар осгож vхэх шахсан хоёр эрийг авчирчээ. Хvvгийн хэлсэн vнэн байсан тул цаашид юу болох, запас сэлбэг авчрах ёстой машин хэдийд ирэх зэргийг Самданжигмэдээс асуудаг, харин тэр хэзээний мэргэч тєлгєч шиг торж тvгдрэхгvй хэлдэг болов.
Шєнє дундын vед том машин хєлєглєсєн зам засварын ажилчид Солонготын даваан дээр гарч цас арилгаж, зам чєлєєлєх ажилтай иржээ. Мєн л замын дагуух гуанзанд буусан тул Самданжигмэд хvv хэзээний босчихсон "Та єглєє болсон хойно яв. Тэгэхгvй бол болохгvй" гэж суужээ. Хvvгийн vгэнд итгэсэн vv, замын холд залхуурч алжаасан уу тэд унтаад маргааш нь явжээ. Тэр цасан шуурга хоёр єдєр vргэлжилсэн бєгєєд шуурганаар тєєрсєн хэд хэдэн малчныг хаана, ямар байдалтай байгааг Самданжигмэд торохгvй хэлж бусдад тусалж байжээ. Зам зуураа хvv тэр толь шиг гялалзсан тємрєє гээчихсэн бєгєєд дахин юм, мэддэггvй жирийн нэгэн болж хувирсан гэдэг юм.
Showing posts with label Äîìîã. Show all posts
Showing posts with label Äîìîã. Show all posts
Friday, August 20, 2010
Хатуу домог
Оройн нарнаа ассан гал шиг цоролзсон хvрэн уулын бэл, нар зулсан цагаан энгэрт ижийгээ угтан гvйлдэх бяцхан хvvхэд адил долоон хєх чулуу зээглэн ханарч vе vеийн хур, салхи, цас мєсийг vл ажран байн байсаар уджээ.
Ургаж тєрєєгvй учирлаж босгосон долоон чулууны утга тvvх монгол зvрх, чихний голт анир бvхнийг дэлдэн, цаг цагийн явдалд vл сааран єртєєлєх ахуйд гуниг харууслын санаа сэрэгийг єгvvлэн буйлах ажээ. Тийнхvv он жилvvдийн буурал мананг сум мэт сvвлэсэн хvнд хасаг тэрэгний мєєр дугуй чихэнд чийртэй хяхтнах бєлгєє. Ємнє зvг уулгалан дєхєх нvсэр их ачааны нємєр доор олбоглон зассан зєєлєн суудалд Жо хэмээх пэлбэгэр нvvрт хар данжаад нvдээ анисхийн элдэвт тарчлавч, санаснаар болгосон этгээд ухааныхаа зуурын гэгээнд дотроо инээж явна. Зарц хар хvv дэргэд нь бээвийн цомцойж, туранхай ч муйхар хоёр шарыг ээлжлэн гуядаж айх эмээхийн эмээл дээр єндєлзєх мэт харагдах агаад шувуун давжаа цээжинд нь айдсын нємгєн шуурга хvvдийлэн шуурах бололтой. “Хэзээ морин туурай цахилж, хоёр биеийг нь элээ мэт шvvрэн авч одоод ардаг омголон адууны сvvлэнд зvvж хаях бол…” гэхээс орчлонгийн энхэл донхол одоохон булгиад шидчихмээр болоход элсний хvйтэн могой шиг хєлс нуруу биеий нь дааварлан жиндvvлнэ.
Зальтай баян эзний ганзага хоосонгvй, лvндаа хийморь босоо явааг сайхь зарц мэдэвч их цусан гол мєрєн давалгаалан довтлох мэт эсхvл хар дарсан зvvдний хонгилд ид юлдээ агссан морьтон баатар эрс тохиосон бvхний хавчиг толгойг хиаруулан єнхрvvлсээр наашлах мэт зvvд, зєн совингийн битvv хар гогцоонд тарчилсан сvvлийн хоёр шєнийн унтаа сэрvvн бодлоосоо зугатах адил гагцхvv ємнє зvг л тачаан адгаж нисэхээс наагуур зvтгэнэ. Жо данжаад бол дайсан дарсан баатрын амирлангуй бардам тєрх эсгэвч сvvлэндээ гал авсан амьтан vхэдхийн унах эцсийн мєчєєсєє зуурхан ч холдохын учирт тэмцэх адил хилийн дээс шав, танил овоо толгод бушуу vзэгдээсэй билээ. Тэгвээс нvхэндээ годхийх оготно адил алга болохын ташуураар хоёр хашин шар, жол ядмаг зарц, цухал бачим сэтгэл гурваа зай завгvй “нухалж” тэмцэнэ. Уг нь тэрээр Дао ахын мэргэн ухаан, хийгvй ов мэхийг дээдлэн ариглаж ар Монголыг хэрэн бэдэрсэн аяны зам бvрийд богцоо чамлалгvй буцдагсан билээ. Ар газар мордох цагт ахас ихэс болоод дэрсийн хэдэн наймаачин хятад Булын долоон дээрэмчин хархvvг халхын хашир буурал толгойноос хэцvv хэмээн захих гаслах давхцуулж ер тэднийг давж гарсан ганц нэгнийхээ шаахайны улнаас адис авах нь халаг байдгийг яахан мартана. Байлан хотын уул єгссєн цухал гудамжнаа vл ялгарах шавар дагзандаа монголчуудыг шороо чулуу vмхvvлэн байж хураасан эд агуурсын буяндаа туйлах юм санах тєдийд яаран шавдуулна. Хэцvvгээс айдаггvй тэрхvv дотор санаандаа бардам явавч энэхэн намрын жиндvv тэнгэр дор газар шорооноо бадарлан тэнэх буян заяаны амсрыг нь боогоод хаячих юм шиг муу ёрын бодол нь зам хєндлєн гулд ээрсээр байв.
Зарц тэрэгний хоёр шараа туусаар гvвээн чанадын єтгєн дэрснээ хvрэхийн vес Жо майхандаа бєртийн сууж, данс хараа эргvvлэн олз, гарзаа имэрч, омог тєгєлдєр суутал энэ явдал эхэлжээ. Мєнєєх ар газрын дээрэмчин харцуулын бvлэг уулын жалга даган гэлдрvvлсээр гарч ирэхийг Жо дурандан амжаад хэдэн шар авдрынхаа цvv цуургыг сонжин vзэж хvзvvндээ єлгєсєн хvнд тємєр тvлхvvр сэлтээ холоо шидэж, тогоонд мах vйж, явган ширээнээ бурам танзууртан овоолон зочин ирэх юм шиг балталзсан шvv зогслоо. Ер юу ч болоогvй юм шиг эрэл сурлын хvмvvс хvvрнэлдэн морио тушмаглах хvдэр хадар эрсийг мань данжаад сvрдэн харж амдсанаа нааш зэрэглэн алхахуйдаа найр тавин бєхєлзєн ємнє, хойно нь гаран жороолох нь эрх хав хоол нэхэн шадарлах адил vзэгдэнэ. Данжаад монгол мэндийн ёсыг тультраа шулга хэлээр гvйцээх аядсанаа vжир хар майхан тийш урин залж тонголзов. Хээгvй амгалан тэдгээр эрс усны дусал мэт адил бєгєєд vнэхээр сvрлэг бадрангуй аж.
Ємссєн зvvсэн нь гайхуулахын тулд шиг солонгороод, хошуу ноёны тээр жилийн зоог санаанд орон сvрдэхvй зуйлган хятадын хэлхгэр хєх ємдний нємгєн шурхнаг сулдаа чичирч байлаа. -За хужаа! Манайхаас авсан тvvсэн юмаа гарга. Чи чинь зvсээр биш ч сургаар таних золиг шиг байна. Чамтай тухалж суух гэж ирээгvй. Олныхоо юмыг олондоо буцааж авнаа хє… Жонгиносон дуутай бvдvvн эрийг єгvvлэхvй дор ирж явсан аадар мєндєр толгой тархийг нь балбах мэт болсон ч Жо намуухнаар
-Жа мэдийнээ, мэдийнээ одоохон… гэж илбэдэн гэлбэлзээд ємнє газрын єндєр дээд нанчид ширээнээ задлан талбиж
-Би мах авчирваа. Єєхтэй махаа… хэмээн годхийн гарахдаа маихны нуруу сул єлгєн торгоосон чацаа шvvрэн авч улангассан vхэр адил орилон ямхын зуур нэвсийн унах майхан дороос оволзсон бvхнийг балбан бахирч гарчээ. Хэдэн мєчийн дараа хээр буйд уулын царманд ер юу ч болоогvй юм шиг нам гvмийн дунд башир муу санааны модон илднээс амьд амьтан vлдээлгvй салбарч унасан майхны хаяагаар эр монгол цус тунаран, аймшгийн бараан сvvдэр дор хоёр хятад гvйлдэн ачаа бараагаа тэргэнд шидлэн vvлгэртэн байхад мєнх тэнгэрийн хаяанаа нар улааран тvр саатах нь гасланд унасан нvд адил байлаа.
Булын долоон хvv гэж хил жалгаа бараадаж орсон гарсан наймаачин хятадын сvнс vргээж олсон хvртсэнээ олноороо болгрож ємєг яруухан явсан эрт цагийн явдал нар шингэх мэт алдран гансруулсан гунигт цагийн эмгэнэл харууслын бичиг захиа болж мєнєєх долоон хєх чулуу хилэгнэсэн царайт хvрэн уулынхаа бэлд одоо ч єндийн єндийсєєр байх ажээ. Сайхан долоон хvvг минь ганцхан хар хятад vгvй хийчихсэн хатуу домгийн сvvдэрт эрvv дагжим хvйтэрсээр байна.
2005 он. Хатанбулаг
Зохиолч Сономын Чулуун
Утга зохиол урлаг сонин 2007.03.03
Ургаж тєрєєгvй учирлаж босгосон долоон чулууны утга тvvх монгол зvрх, чихний голт анир бvхнийг дэлдэн, цаг цагийн явдалд vл сааран єртєєлєх ахуйд гуниг харууслын санаа сэрэгийг єгvvлэн буйлах ажээ. Тийнхvv он жилvvдийн буурал мананг сум мэт сvвлэсэн хvнд хасаг тэрэгний мєєр дугуй чихэнд чийртэй хяхтнах бєлгєє. Ємнє зvг уулгалан дєхєх нvсэр их ачааны нємєр доор олбоглон зассан зєєлєн суудалд Жо хэмээх пэлбэгэр нvvрт хар данжаад нvдээ анисхийн элдэвт тарчлавч, санаснаар болгосон этгээд ухааныхаа зуурын гэгээнд дотроо инээж явна. Зарц хар хvv дэргэд нь бээвийн цомцойж, туранхай ч муйхар хоёр шарыг ээлжлэн гуядаж айх эмээхийн эмээл дээр єндєлзєх мэт харагдах агаад шувуун давжаа цээжинд нь айдсын нємгєн шуурга хvvдийлэн шуурах бололтой. “Хэзээ морин туурай цахилж, хоёр биеийг нь элээ мэт шvvрэн авч одоод ардаг омголон адууны сvvлэнд зvvж хаях бол…” гэхээс орчлонгийн энхэл донхол одоохон булгиад шидчихмээр болоход элсний хvйтэн могой шиг хєлс нуруу биеий нь дааварлан жиндvvлнэ.
Зальтай баян эзний ганзага хоосонгvй, лvндаа хийморь босоо явааг сайхь зарц мэдэвч их цусан гол мєрєн давалгаалан довтлох мэт эсхvл хар дарсан зvvдний хонгилд ид юлдээ агссан морьтон баатар эрс тохиосон бvхний хавчиг толгойг хиаруулан єнхрvvлсээр наашлах мэт зvvд, зєн совингийн битvv хар гогцоонд тарчилсан сvvлийн хоёр шєнийн унтаа сэрvvн бодлоосоо зугатах адил гагцхvv ємнє зvг л тачаан адгаж нисэхээс наагуур зvтгэнэ. Жо данжаад бол дайсан дарсан баатрын амирлангуй бардам тєрх эсгэвч сvvлэндээ гал авсан амьтан vхэдхийн унах эцсийн мєчєєсєє зуурхан ч холдохын учирт тэмцэх адил хилийн дээс шав, танил овоо толгод бушуу vзэгдээсэй билээ. Тэгвээс нvхэндээ годхийх оготно адил алга болохын ташуураар хоёр хашин шар, жол ядмаг зарц, цухал бачим сэтгэл гурваа зай завгvй “нухалж” тэмцэнэ. Уг нь тэрээр Дао ахын мэргэн ухаан, хийгvй ов мэхийг дээдлэн ариглаж ар Монголыг хэрэн бэдэрсэн аяны зам бvрийд богцоо чамлалгvй буцдагсан билээ. Ар газар мордох цагт ахас ихэс болоод дэрсийн хэдэн наймаачин хятад Булын долоон дээрэмчин хархvvг халхын хашир буурал толгойноос хэцvv хэмээн захих гаслах давхцуулж ер тэднийг давж гарсан ганц нэгнийхээ шаахайны улнаас адис авах нь халаг байдгийг яахан мартана. Байлан хотын уул єгссєн цухал гудамжнаа vл ялгарах шавар дагзандаа монголчуудыг шороо чулуу vмхvvлэн байж хураасан эд агуурсын буяндаа туйлах юм санах тєдийд яаран шавдуулна. Хэцvvгээс айдаггvй тэрхvv дотор санаандаа бардам явавч энэхэн намрын жиндvv тэнгэр дор газар шорооноо бадарлан тэнэх буян заяаны амсрыг нь боогоод хаячих юм шиг муу ёрын бодол нь зам хєндлєн гулд ээрсээр байв.
Зарц тэрэгний хоёр шараа туусаар гvвээн чанадын єтгєн дэрснээ хvрэхийн vес Жо майхандаа бєртийн сууж, данс хараа эргvvлэн олз, гарзаа имэрч, омог тєгєлдєр суутал энэ явдал эхэлжээ. Мєнєєх ар газрын дээрэмчин харцуулын бvлэг уулын жалга даган гэлдрvvлсээр гарч ирэхийг Жо дурандан амжаад хэдэн шар авдрынхаа цvv цуургыг сонжин vзэж хvзvvндээ єлгєсєн хvнд тємєр тvлхvvр сэлтээ холоо шидэж, тогоонд мах vйж, явган ширээнээ бурам танзууртан овоолон зочин ирэх юм шиг балталзсан шvv зогслоо. Ер юу ч болоогvй юм шиг эрэл сурлын хvмvvс хvvрнэлдэн морио тушмаглах хvдэр хадар эрсийг мань данжаад сvрдэн харж амдсанаа нааш зэрэглэн алхахуйдаа найр тавин бєхєлзєн ємнє, хойно нь гаран жороолох нь эрх хав хоол нэхэн шадарлах адил vзэгдэнэ. Данжаад монгол мэндийн ёсыг тультраа шулга хэлээр гvйцээх аядсанаа vжир хар майхан тийш урин залж тонголзов. Хээгvй амгалан тэдгээр эрс усны дусал мэт адил бєгєєд vнэхээр сvрлэг бадрангуй аж.
Ємссєн зvvсэн нь гайхуулахын тулд шиг солонгороод, хошуу ноёны тээр жилийн зоог санаанд орон сvрдэхvй зуйлган хятадын хэлхгэр хєх ємдний нємгєн шурхнаг сулдаа чичирч байлаа. -За хужаа! Манайхаас авсан тvvсэн юмаа гарга. Чи чинь зvсээр биш ч сургаар таних золиг шиг байна. Чамтай тухалж суух гэж ирээгvй. Олныхоо юмыг олондоо буцааж авнаа хє… Жонгиносон дуутай бvдvvн эрийг єгvvлэхvй дор ирж явсан аадар мєндєр толгой тархийг нь балбах мэт болсон ч Жо намуухнаар
-Жа мэдийнээ, мэдийнээ одоохон… гэж илбэдэн гэлбэлзээд ємнє газрын єндєр дээд нанчид ширээнээ задлан талбиж
-Би мах авчирваа. Єєхтэй махаа… хэмээн годхийн гарахдаа маихны нуруу сул єлгєн торгоосон чацаа шvvрэн авч улангассан vхэр адил орилон ямхын зуур нэвсийн унах майхан дороос оволзсон бvхнийг балбан бахирч гарчээ. Хэдэн мєчийн дараа хээр буйд уулын царманд ер юу ч болоогvй юм шиг нам гvмийн дунд башир муу санааны модон илднээс амьд амьтан vлдээлгvй салбарч унасан майхны хаяагаар эр монгол цус тунаран, аймшгийн бараан сvvдэр дор хоёр хятад гvйлдэн ачаа бараагаа тэргэнд шидлэн vvлгэртэн байхад мєнх тэнгэрийн хаяанаа нар улааран тvр саатах нь гасланд унасан нvд адил байлаа.
Булын долоон хvv гэж хил жалгаа бараадаж орсон гарсан наймаачин хятадын сvнс vргээж олсон хvртсэнээ олноороо болгрож ємєг яруухан явсан эрт цагийн явдал нар шингэх мэт алдран гансруулсан гунигт цагийн эмгэнэл харууслын бичиг захиа болж мєнєєх долоон хєх чулуу хилэгнэсэн царайт хvрэн уулынхаа бэлд одоо ч єндийн єндийсєєр байх ажээ. Сайхан долоон хvvг минь ганцхан хар хятад vгvй хийчихсэн хатуу домгийн сvvдэрт эрvv дагжим хvйтэрсээр байна.
2005 он. Хатанбулаг
Зохиолч Сономын Чулуун
Утга зохиол урлаг сонин 2007.03.03
» Харгис харгалзагч элгээрээ бєєлжин бєєлжсєєр эцэс болжээ
Одоо vед vзмэрч зурхайч, мэргэч, тєлгєч, лам хуварга, зайран удганууд одноос олон болсон цаг. Чухам тэдний номын чадал, хувилгаан чанар ямар байдаг юм бол доо. Гандантэгчинлэн хийдийг тойрон шавааралдагсад болон Сvхбаатарын талбайн ємнєх цэцэрлэгт дєрвєн улирлын турш гадаа суугч "амьд бурхдыг" харахад хvнээс хэд гурван тєгрєг салгаж, тvvгээрээ хоол унд, зарим нь бvр архины мєнгєє залгуулах зорилготой нь илэрхий байдаг.
сурталчилгаа »
Хуучин тогтолцооны vед рид хувилгаан чанар эзэмшсэн увдистнууд бас байдаг байсан бєгєєд нууцаар vйл ажиллагаагаа явуулдаг ч гэлээ хийх юмаа хийсэн шиг хийдэг байсны нэгэн жишээг Хєвсгєлийн алдарт дархад зайран Дамиран агсан харуулжээ. Тэрбээр эмнэлгээр онош нь тогтоогдоогvй євчтєнийг бєєлж эдгээх, сvнс сvлд дуудах, ад зэтгэрийг дарж номхотгох, зайлуулах зэргийг хvмvvсийн гуйлт хvсэлтззр хийдэг, ямар нэг єргєл барьц авдаггvй байсан боловч НАХЯ-ны "бууны ноход", "Ху" намын vнэнч гишvvдийн "матаас"-аар удаа дараа баригдаж хоригдон "давтан хэрэг" гэдгээр Авдрантын онцгой дэглэмтэй шоронд хоригдож байхад энэ явдал болжээ.
Тус шоронд харгис хэрцгийгээрээ нэрд гарч, хоригдлуудын зvрхэнд шар ус хуруулдаг Тємєрсvх гэгч нэг харгалзагч байжээ. Тємєрсvх жирийн дэглэмтэй шоронд ажиллаж байхдаа єєрийг нь бараадаж ирсэн малын хулгайн хэргээр гурван жилийн ялтай авга ахыгаа "Энэ их олон авгай сольсон хулгайч байгаа юм. Та нар сайн хар. Олон хvvхэн цохисон хvний шодоог" гээд хоёр зуугаад ялтны ємнє бэлгэ эрхтнийг нь гарган номхон зогсооход жар хол гарсан євгєн уруулаа ємєлзvvлэн уйлж байсан аж. Ойрын хамаатнаа ингэж байсан хvн бусад хоригдлыг яаж тамалдаг байсан нь ойлгомжтой.
Нэг удаа Дамиран зайранг Хєвсгєл аймгаас бага дvv Дvvжий эргэж ирсэн бєгєєд тэр єдєр Тємєрсvх ээлжинд гарсан байж. Гэтэл Тємєрсvх хол газраас зардал чирэгдэл болж ирсэн дvvг нь зайрантай ердєє хорин минут уулзуулах чєлєє олгожээ. Уг нь эргэлтийн байранд хоёр гурав хоног хамт хонуулах зєвшєєрєлтэй байдаг байна. Дамиран зайран Тємєрсvхээс "Дvvтэйгээ ядаж ганц хоноё. Та тус болооч!" гэж хэчнээн гуйсан ч зєвшєєрєєгvйгээр vл барам дvvгийнх нь авчирсан идээ цагаа, гахайн саалыг хурааж аван зайранг дахин гуйхад ихэд уурсаж "Чи муу хулгайч тийм их эрдэм чадалтай юм бол юу гэж шоронд орсон юм бэ? Ард иргэдийг мунхруулж, шулж мєлжєєд явж байх ёстой биз дээ" гээд эвхэрч унатал бороохойдож "Хараалч хvнээс цус гаргавал хараал хvрдэггvй" гээд гуя руу нь хоёр удаа жадлаад зон (хоригдлуудын нийтээр хоригдох байр)-д чирч аваачиж хаяад гаргаагvй аж.
Зайран явахдаа "За, миний дvv єнєєдєртєє чулуу ачсан машинаар буц. Саадгvй явж гурав хоногийн дараа гэртээ харих юм байна" гээд хаанаасаа ч юм бэ, зуун тєгрєг гаргаж єгєєд дvvгээ vнсчээ. Єглєє ээлж солигдоход Тємєрсvх дайснаа дарсан баатар эр шиг "Нєгєє муу айхтар зайрангийн чинь хандыг хага дарлаа" хэмээн бусдадаа сайрхсанд тэд нар нь ч анзаарсангvй.
Тємєрсvх гэртээ хариад хоол, цайгаа идэж уух гэтэл дотор нь муухайрч хоолойгоор нь юм давах янзгvй гэнэ. Тэгэхлээр хvнээс нууж ганцаараа архи уудаг зангаараа шил архины талыг аяганд хийж залгилсан боловч дээрдэх янзгvй, харин ч цаг орчмын дараа огиулан бєєлжиж эхэлжээ. Мєн цаг орчмын дараа хєєстэй цус гарч эхэлсэн байна.
Vлдсэн архиа шилээр нь хєнтєрч ухаан тасран унтсан боловч шєнє элдэв муу ёрын юм нvдэнд нь харагдаж, чоно улих, vнэг хуцах, хэрээ гуаглах чихэнд нь сонсогдож унтсан зvvдэлсэн алин болохыг мэдэхгvй байтал нэгэн их єндєр цохионы орой дээр бєєгийн иж бvрэн ємсгєлтэй урт буурал vстэй зайран хэцээ дэлдэн бууж буй харагдаад Тємєрсvх ухаан алджээ.
Єглєє сэрээд бас л vргэлжлvvлэн бєєлжиж, арга буюу эмч дуудав. Хорихын эмч ирж vзээд "Хордлого юмуу гэтэл биш шиг байна. Архи vнэртээд байна. Шартсан байлгvй" гэхээс єєр юм хэлсэнгvй, хоёр гурван эм бичиж чихэртэй буцалсан ус уу! гэж хэлээд явжээ. Гэвч Тємєрсvхийн бие сайжралыг олсонгvй єтгєн хvрэн цусаар бєєлжих болсон тул тєвєєс тvргэн тусламж дуудав. Тvргэний эмч бас л тодорхой онош хэлсэнгvй, "Авч явна" гэхэд євчтєн эрс татгалзсан нь Дамиран зайрантай холбоотой гэж бодсоных бєгєєд "Би хоригдол Дамирантай уулзмаар байна" гэжээ. Хvссэн ёсоор машин явуултал зайран "Бороохой дуулж, жадлуулаад vхлvvт хэвтэж байна" гээд ирсэнгvй. Хорихын жижvvрийн єрєєнд Тємєрсvхийг машинаар, Дамиран зайранг дамнуургаар авчирч уулзуулсан байна.
Зайран "Би чиний амь насыг даах байтугай єєрєє єнєє маргаашгvй болчихоод байна. Чи л ийм болгосноо мэдэж байгаа шvv дээ. Надад ямар ч арга алга даа" гэж шууд хэлжээ. Тємєрсvх амь насаа аврахыг хэчнээн гуйж, мєнгє тєгрєг амалсан ч зайран "Би ч удахгvй тэнгэртээ халих минь" гээд нvдээ тас аньсанд байранд нь хvргэж єгчээ.
Ингээд хоёр хоног єнгєрч гурав дахь єдрийн єглєє найман цагийн орчим vргэлжлvvлэн цусаар бєєлжиж байсан Тємєрсvх алгын чинээ хvрэн юм тvмпэн дотор палхийтэл унагасан нь элэг аж. Тємєрсvх гэгч нvгэп сундалсан нэгэн эр орчлонгоос халих нь энэ. Vvний дараахан бие нь єргєс авсан мэт илааршсан зайран Дамиран харгалзагч, тоо бvртгэгч нар дээр ирж "Би ялаа хийе" гэж хэлжээ. Тvvний хvсэлтийг хорихынхон хvлээж авсан боловч бусдын адил хvнд ял хийлгэсэнгvй. Дамиранг байрны цэвэрлэгчээр томилж ээлжинд гарч буй хянагч, офицерууд хоолноосоо илvvчилж, зарим нь дулаан хувцас хунар єгєх болсноор нэг их зовж зvдрэлгvй хугацаат ялаа дуусгаж суллагдсан байна. Тємєрсvхийг ийнхvv хорвоогоос халихад хоригдлууд бараг баярлаж байсан гэж Дамиран зайрангийн "гал хам" асан Зориг эл тvvхийг ярьсны эцэст єгvvлсэн юм.
Дамиран Зоригтой ихэд дотно "Чи бол хилсээр хэрэг хvлээсэн хvн, Тэнгэрийн ивээлээр чи удахгvй суллагданаа" гэж байн байн хэлдэг байж. Зоригийн хувьд "хилсээр" гэдэг туйлын vнэн. Зориг эхээс хоёул, Цэцэгмаа гэдэг ганц охин дvvтэй. Цэцэгмааг нь гэр ойролцоо байдаг “шар" Лхагва гэгч нэг хурган атаман эхнэрээ болгож авсан. Лхагва єчvvхэн эрийн хурган зангаар уусан vедээ эхнэрээ vе, vе зодож нvднэ. Зориг нэг удаа халамцуухан тэднийд орж ээж, аавынх нь дэргэд "Ганц охин дvvгээ хvний гарын шvvс болгож чадахгvй шvv. Ахиж гар хvрвэл хохь чинь болно гэж мэдээрэй" гэж Лхагваад хэлээд гарчээ. Хэдхэн хоногийн дараа "Зуун хорин мянгат"-ын шар айраг зардаг гуанзны vvдэнд архи ханхлуулан ухаангvй хэвтэж буй хvргэн дvvгээ харсан Зориг єргєхдєє єргєж, чирч гулдрахдаа чирч гулдарсаар гэрт нь хvргэж єгсєн байна.
Хvнд зодуулж, дотуураа битvv гэмтэл авсан Лхагва єглєє болоход амьсгал хураасан байх нь тэр. Талийгч Лхагваагийн аав нь "Зориг манай хvvг удаа дараа ална хядна гэж занаж байснаа согтуугаар нь далимдуулж хэрэгжvvлсэн" гэсэн єргєдєл цагдан сэргийлэхэд гаргаснаар Зоригийг баривчилж мєрдєнд хорьжээ. Мєрдєнгийн хатуу дэг, "овгорууд"-ын дарамтыг тэсвэрлээгvй Зориг бушуухан тэр шоронд нь очиж яс амаръя хэмээн цєхрєхдєє "Дvvг маань vргэлж зоддог тул би Лхагвааг хэд, хэд цохиж, гурав дєрєв єшиглєсєн. Бид хоёр Цэнгэлдэх хvрээлэнгийн урд архи, пиво уугаад маргалдсанаас ийм хэрэг боллоо" хэмээн хилс хэрэг хvлээн 15 жилийн ял авчээ.
Зориг vнэхээр Дамиран зайрангийн хэлж байснаар зургаан жил хоригдоод улс тунхагласны ойгоор суллагдсан аж. Хоёр cap гаруйн дараа Дамиранг эргэхээр Зоригоог очиход зайран бас суллагдаад нутаг явчихсан байсан гэдэг.
сурталчилгаа »
Хуучин тогтолцооны vед рид хувилгаан чанар эзэмшсэн увдистнууд бас байдаг байсан бєгєєд нууцаар vйл ажиллагаагаа явуулдаг ч гэлээ хийх юмаа хийсэн шиг хийдэг байсны нэгэн жишээг Хєвсгєлийн алдарт дархад зайран Дамиран агсан харуулжээ. Тэрбээр эмнэлгээр онош нь тогтоогдоогvй євчтєнийг бєєлж эдгээх, сvнс сvлд дуудах, ад зэтгэрийг дарж номхотгох, зайлуулах зэргийг хvмvvсийн гуйлт хvсэлтззр хийдэг, ямар нэг єргєл барьц авдаггvй байсан боловч НАХЯ-ны "бууны ноход", "Ху" намын vнэнч гишvvдийн "матаас"-аар удаа дараа баригдаж хоригдон "давтан хэрэг" гэдгээр Авдрантын онцгой дэглэмтэй шоронд хоригдож байхад энэ явдал болжээ.
Тус шоронд харгис хэрцгийгээрээ нэрд гарч, хоригдлуудын зvрхэнд шар ус хуруулдаг Тємєрсvх гэгч нэг харгалзагч байжээ. Тємєрсvх жирийн дэглэмтэй шоронд ажиллаж байхдаа єєрийг нь бараадаж ирсэн малын хулгайн хэргээр гурван жилийн ялтай авга ахыгаа "Энэ их олон авгай сольсон хулгайч байгаа юм. Та нар сайн хар. Олон хvvхэн цохисон хvний шодоог" гээд хоёр зуугаад ялтны ємнє бэлгэ эрхтнийг нь гарган номхон зогсооход жар хол гарсан євгєн уруулаа ємєлзvvлэн уйлж байсан аж. Ойрын хамаатнаа ингэж байсан хvн бусад хоригдлыг яаж тамалдаг байсан нь ойлгомжтой.
Нэг удаа Дамиран зайранг Хєвсгєл аймгаас бага дvv Дvvжий эргэж ирсэн бєгєєд тэр єдєр Тємєрсvх ээлжинд гарсан байж. Гэтэл Тємєрсvх хол газраас зардал чирэгдэл болж ирсэн дvvг нь зайрантай ердєє хорин минут уулзуулах чєлєє олгожээ. Уг нь эргэлтийн байранд хоёр гурав хоног хамт хонуулах зєвшєєрєлтэй байдаг байна. Дамиран зайран Тємєрсvхээс "Дvvтэйгээ ядаж ганц хоноё. Та тус болооч!" гэж хэчнээн гуйсан ч зєвшєєрєєгvйгээр vл барам дvvгийнх нь авчирсан идээ цагаа, гахайн саалыг хурааж аван зайранг дахин гуйхад ихэд уурсаж "Чи муу хулгайч тийм их эрдэм чадалтай юм бол юу гэж шоронд орсон юм бэ? Ард иргэдийг мунхруулж, шулж мєлжєєд явж байх ёстой биз дээ" гээд эвхэрч унатал бороохойдож "Хараалч хvнээс цус гаргавал хараал хvрдэггvй" гээд гуя руу нь хоёр удаа жадлаад зон (хоригдлуудын нийтээр хоригдох байр)-д чирч аваачиж хаяад гаргаагvй аж.
Зайран явахдаа "За, миний дvv єнєєдєртєє чулуу ачсан машинаар буц. Саадгvй явж гурав хоногийн дараа гэртээ харих юм байна" гээд хаанаасаа ч юм бэ, зуун тєгрєг гаргаж єгєєд дvvгээ vнсчээ. Єглєє ээлж солигдоход Тємєрсvх дайснаа дарсан баатар эр шиг "Нєгєє муу айхтар зайрангийн чинь хандыг хага дарлаа" хэмээн бусдадаа сайрхсанд тэд нар нь ч анзаарсангvй.
Тємєрсvх гэртээ хариад хоол, цайгаа идэж уух гэтэл дотор нь муухайрч хоолойгоор нь юм давах янзгvй гэнэ. Тэгэхлээр хvнээс нууж ганцаараа архи уудаг зангаараа шил архины талыг аяганд хийж залгилсан боловч дээрдэх янзгvй, харин ч цаг орчмын дараа огиулан бєєлжиж эхэлжээ. Мєн цаг орчмын дараа хєєстэй цус гарч эхэлсэн байна.
Vлдсэн архиа шилээр нь хєнтєрч ухаан тасран унтсан боловч шєнє элдэв муу ёрын юм нvдэнд нь харагдаж, чоно улих, vнэг хуцах, хэрээ гуаглах чихэнд нь сонсогдож унтсан зvvдэлсэн алин болохыг мэдэхгvй байтал нэгэн их єндєр цохионы орой дээр бєєгийн иж бvрэн ємсгєлтэй урт буурал vстэй зайран хэцээ дэлдэн бууж буй харагдаад Тємєрсvх ухаан алджээ.
Єглєє сэрээд бас л vргэлжлvvлэн бєєлжиж, арга буюу эмч дуудав. Хорихын эмч ирж vзээд "Хордлого юмуу гэтэл биш шиг байна. Архи vнэртээд байна. Шартсан байлгvй" гэхээс єєр юм хэлсэнгvй, хоёр гурван эм бичиж чихэртэй буцалсан ус уу! гэж хэлээд явжээ. Гэвч Тємєрсvхийн бие сайжралыг олсонгvй єтгєн хvрэн цусаар бєєлжих болсон тул тєвєєс тvргэн тусламж дуудав. Тvргэний эмч бас л тодорхой онош хэлсэнгvй, "Авч явна" гэхэд євчтєн эрс татгалзсан нь Дамиран зайрантай холбоотой гэж бодсоных бєгєєд "Би хоригдол Дамирантай уулзмаар байна" гэжээ. Хvссэн ёсоор машин явуултал зайран "Бороохой дуулж, жадлуулаад vхлvvт хэвтэж байна" гээд ирсэнгvй. Хорихын жижvvрийн єрєєнд Тємєрсvхийг машинаар, Дамиран зайранг дамнуургаар авчирч уулзуулсан байна.
Зайран "Би чиний амь насыг даах байтугай єєрєє єнєє маргаашгvй болчихоод байна. Чи л ийм болгосноо мэдэж байгаа шvv дээ. Надад ямар ч арга алга даа" гэж шууд хэлжээ. Тємєрсvх амь насаа аврахыг хэчнээн гуйж, мєнгє тєгрєг амалсан ч зайран "Би ч удахгvй тэнгэртээ халих минь" гээд нvдээ тас аньсанд байранд нь хvргэж єгчээ.
Ингээд хоёр хоног єнгєрч гурав дахь єдрийн єглєє найман цагийн орчим vргэлжлvvлэн цусаар бєєлжиж байсан Тємєрсvх алгын чинээ хvрэн юм тvмпэн дотор палхийтэл унагасан нь элэг аж. Тємєрсvх гэгч нvгэп сундалсан нэгэн эр орчлонгоос халих нь энэ. Vvний дараахан бие нь єргєс авсан мэт илааршсан зайран Дамиран харгалзагч, тоо бvртгэгч нар дээр ирж "Би ялаа хийе" гэж хэлжээ. Тvvний хvсэлтийг хорихынхон хvлээж авсан боловч бусдын адил хvнд ял хийлгэсэнгvй. Дамиранг байрны цэвэрлэгчээр томилж ээлжинд гарч буй хянагч, офицерууд хоолноосоо илvvчилж, зарим нь дулаан хувцас хунар єгєх болсноор нэг их зовж зvдрэлгvй хугацаат ялаа дуусгаж суллагдсан байна. Тємєрсvхийг ийнхvv хорвоогоос халихад хоригдлууд бараг баярлаж байсан гэж Дамиран зайрангийн "гал хам" асан Зориг эл тvvхийг ярьсны эцэст єгvvлсэн юм.
Дамиран Зоригтой ихэд дотно "Чи бол хилсээр хэрэг хvлээсэн хvн, Тэнгэрийн ивээлээр чи удахгvй суллагданаа" гэж байн байн хэлдэг байж. Зоригийн хувьд "хилсээр" гэдэг туйлын vнэн. Зориг эхээс хоёул, Цэцэгмаа гэдэг ганц охин дvvтэй. Цэцэгмааг нь гэр ойролцоо байдаг “шар" Лхагва гэгч нэг хурган атаман эхнэрээ болгож авсан. Лхагва єчvvхэн эрийн хурган зангаар уусан vедээ эхнэрээ vе, vе зодож нvднэ. Зориг нэг удаа халамцуухан тэднийд орж ээж, аавынх нь дэргэд "Ганц охин дvvгээ хvний гарын шvvс болгож чадахгvй шvv. Ахиж гар хvрвэл хохь чинь болно гэж мэдээрэй" гэж Лхагваад хэлээд гарчээ. Хэдхэн хоногийн дараа "Зуун хорин мянгат"-ын шар айраг зардаг гуанзны vvдэнд архи ханхлуулан ухаангvй хэвтэж буй хvргэн дvvгээ харсан Зориг єргєхдєє єргєж, чирч гулдрахдаа чирч гулдарсаар гэрт нь хvргэж єгсєн байна.
Хvнд зодуулж, дотуураа битvv гэмтэл авсан Лхагва єглєє болоход амьсгал хураасан байх нь тэр. Талийгч Лхагваагийн аав нь "Зориг манай хvvг удаа дараа ална хядна гэж занаж байснаа согтуугаар нь далимдуулж хэрэгжvvлсэн" гэсэн єргєдєл цагдан сэргийлэхэд гаргаснаар Зоригийг баривчилж мєрдєнд хорьжээ. Мєрдєнгийн хатуу дэг, "овгорууд"-ын дарамтыг тэсвэрлээгvй Зориг бушуухан тэр шоронд нь очиж яс амаръя хэмээн цєхрєхдєє "Дvvг маань vргэлж зоддог тул би Лхагвааг хэд, хэд цохиж, гурав дєрєв єшиглєсєн. Бид хоёр Цэнгэлдэх хvрээлэнгийн урд архи, пиво уугаад маргалдсанаас ийм хэрэг боллоо" хэмээн хилс хэрэг хvлээн 15 жилийн ял авчээ.
Зориг vнэхээр Дамиран зайрангийн хэлж байснаар зургаан жил хоригдоод улс тунхагласны ойгоор суллагдсан аж. Хоёр cap гаруйн дараа Дамиранг эргэхээр Зоригоог очиход зайран бас суллагдаад нутаг явчихсан байсан гэдэг.
Єшєєгєє авчээ
1921 оны хувьсгалаас ємнє Ємнєговь аймгийн Ханхонгор суманд нэгэн танхай эр амьдарч байжээ. Тэр хавь ойрынхны хаяаг хадарч, малаас нь тасдан тууж хил давуулж худалдаад буцаж ирнэ.
Тэдний нутагт цаснаас цагаан царайтай, уснаас хар нvдтэй хєєрхєн охинтойгоо хоёр хєгшин амьдарч байтал харгис эр охиныг нь хvчээр авч суугаад яг мал адгуус мэт эдэлж байхад хоёр хєгшин яаж ч чадахгvй дэмий л хаяаг нь бараадан єдєр хоногийг єнгєрєєж байж. Охин хааяа эсэргvvцэхэд зодож, нvдэж зовооход танхай эрийн урдаас дуугарах байтугай эгцлэн харах хvн байдаггvй. Хувьсгал ялсан ч хязгаар нутагт нєгєє танхай эр хуучнаараа л дураараа дургисаар байжээ. Нэг удаа хулгайлсан малаа борлуулахаар хил давсан хойгуур хоёр хєгшин охиноо аваад зугтаж амжжээ.
Танхай эрийг буцаж ирэхэд гэрийг нь буурин дээрээ орхиод тэд алга болсон байж. Хувьсгал ялснаас хуучнаа бодоход бас ч зарим дэг журам тогтож эхлээд хvн бvр эрх чєлєєтэй гэсэн ойлголттой болсны ач биз. Танхай хулгайч нутгийн ганц нэг залууг дарамтлан эрхэндээ оруулж, уул хадаар явж ан, гєрєє хийх болжээ. Нэг удаа хад асгатай уулын чонын vvр орчимд очиход нэгэн чоно зугатаахад хойноос нь хєєж явтал амандаа нэг юм зуусан байж. Тэр нэг жалга руу ороод цааш гарахдаа адууны толгой зуугаад зугтаж явжээ. Хєєж явсан сvvлчийн морьтон жалгаар гатлахдаа нvдээ дєнгєж нээсэн хэдэн бэлтрэг уутанд байсныг олсон нь хожим аймшигт хэрэг гарах vндэс болжээ.
Хєєрхий єлєгчин чоно хэдэн vрээ авч яваад арга мєхєсдєхєєрєє орхиод оронд нь адууны ясан толгой зуугаад зугтаасан байна. Тэд чоныг эргvvлж хєєсєєр эцээж уургалан барьж аваад янгинатал хvлж амьдаар нь євчєєд тавихад дэлэн хєхнєєсєє цагаан сvvгээ, биеэсээ цусаа гоожуулсан хєєрхий єлєгчин гєлгєє орхисон жалганы зvг хэд харайгаад унасан гэдэг. Танхай эр чонын бэлтрэгнvvдийг бvгдийг амьдаар нь савж алаад ганц эр бэлтрэг vлдээж vе тэнгийн нохойн гєлєгтэй ижилсvvлэн тэжээжээ.
Хоёр гєлєг багаасаа тоглож єссєнєєс их эвтэй, хоолоо ч булаалддаггvй байсан гэнэ. Танхай эртэй цуг явах хvн олдохоо больж, хоёр нохойгоо дагуулан анд явдаг болжээ.
Нэг удаа явж байгаад ядарч нам унтжээ. Гэнэт чонон нохой нь дайрч танхай эрийн хоолойг тас татан хєнєєжээ. Монгол нохой нь эзнээ ємгєєлєн архирч чимээ єгснийг танхай эр мэдээгvй учир яах ийхийн зуур амиа алдсан гэдэг. Болсон явдлыг нутгийнхан мэдсэн ч энэрэх сэтгэлгvй, байгалийн амьтан байтугай, нутгийн ах дvvсдээ цэвдэг сэтгэлээр ханддаг харгис эрийн бусармаг явдлын єшєєг авсан чононд баярласан гэдэг.
Тэдний нутагт цаснаас цагаан царайтай, уснаас хар нvдтэй хєєрхєн охинтойгоо хоёр хєгшин амьдарч байтал харгис эр охиныг нь хvчээр авч суугаад яг мал адгуус мэт эдэлж байхад хоёр хєгшин яаж ч чадахгvй дэмий л хаяаг нь бараадан єдєр хоногийг єнгєрєєж байж. Охин хааяа эсэргvvцэхэд зодож, нvдэж зовооход танхай эрийн урдаас дуугарах байтугай эгцлэн харах хvн байдаггvй. Хувьсгал ялсан ч хязгаар нутагт нєгєє танхай эр хуучнаараа л дураараа дургисаар байжээ. Нэг удаа хулгайлсан малаа борлуулахаар хил давсан хойгуур хоёр хєгшин охиноо аваад зугтаж амжжээ.
Танхай эрийг буцаж ирэхэд гэрийг нь буурин дээрээ орхиод тэд алга болсон байж. Хувьсгал ялснаас хуучнаа бодоход бас ч зарим дэг журам тогтож эхлээд хvн бvр эрх чєлєєтэй гэсэн ойлголттой болсны ач биз. Танхай хулгайч нутгийн ганц нэг залууг дарамтлан эрхэндээ оруулж, уул хадаар явж ан, гєрєє хийх болжээ. Нэг удаа хад асгатай уулын чонын vvр орчимд очиход нэгэн чоно зугатаахад хойноос нь хєєж явтал амандаа нэг юм зуусан байж. Тэр нэг жалга руу ороод цааш гарахдаа адууны толгой зуугаад зугтаж явжээ. Хєєж явсан сvvлчийн морьтон жалгаар гатлахдаа нvдээ дєнгєж нээсэн хэдэн бэлтрэг уутанд байсныг олсон нь хожим аймшигт хэрэг гарах vндэс болжээ.
Хєєрхий єлєгчин чоно хэдэн vрээ авч яваад арга мєхєсдєхєєрєє орхиод оронд нь адууны ясан толгой зуугаад зугтаасан байна. Тэд чоныг эргvvлж хєєсєєр эцээж уургалан барьж аваад янгинатал хvлж амьдаар нь євчєєд тавихад дэлэн хєхнєєсєє цагаан сvvгээ, биеэсээ цусаа гоожуулсан хєєрхий єлєгчин гєлгєє орхисон жалганы зvг хэд харайгаад унасан гэдэг. Танхай эр чонын бэлтрэгнvvдийг бvгдийг амьдаар нь савж алаад ганц эр бэлтрэг vлдээж vе тэнгийн нохойн гєлєгтэй ижилсvvлэн тэжээжээ.
Хоёр гєлєг багаасаа тоглож єссєнєєс их эвтэй, хоолоо ч булаалддаггvй байсан гэнэ. Танхай эртэй цуг явах хvн олдохоо больж, хоёр нохойгоо дагуулан анд явдаг болжээ.
Нэг удаа явж байгаад ядарч нам унтжээ. Гэнэт чонон нохой нь дайрч танхай эрийн хоолойг тас татан хєнєєжээ. Монгол нохой нь эзнээ ємгєєлєн архирч чимээ єгснийг танхай эр мэдээгvй учир яах ийхийн зуур амиа алдсан гэдэг. Болсон явдлыг нутгийнхан мэдсэн ч энэрэх сэтгэлгvй, байгалийн амьтан байтугай, нутгийн ах дvvсдээ цэвдэг сэтгэлээр ханддаг харгис эрийн бусармаг явдлын єшєєг авсан чононд баярласан гэдэг.
Академич Бямбын Ринчений нэгэн захидал
Монголчууд эртнээс нааш бие бисэ эрхэмлэн хvндэтгэж, єєр хоорондын єдєр тутмын харилцаандаа хэрэглэж ирсэн эвлэг сонсголонтой мэндчилэх ёс заншилтай, тvvндээ таарч тохирсон мэндчилгээний vг хэллэгээр нэн баялаг ард тvмэн билээ.
сурталчилгаа »
Аливаа захидал бичгийи мэндчилгээний vг хэллэг нь нийгмийн хєгжлийн бодит онцлогтойгоо холбогдон байнга єєрчлєгдєж хувирч байдаг тvvхэн vзэгдэл юм. Хvн тєрєлхтний хэл ярианы соёлын анхдагч цагаан толгой болсон мэндчилэх ёс, мэндчилгээний vг хэллэг нь хvмvvсийн хоорондын зєв боловсон эелдэг харилцааны эхлэл суурийг тавьж єгдєг жамтай. Монгол захидал бичгийн мэндчилгээний vг хэллэгийн гол зорилго, vндсэн vvрэг нь эелдэг зєєлєн, сайн сайхныг бэлгэдэн ерєєх чин эрмэлзэлтэй байдагт оршино. Монгол ардын зvйр цэцэн vгэнд "Амраглах гэгч анхны ёс Мэндчилэх гэгч мєнхийн ёс" хэмээн мэндчилэх ёс нь хэзээ ямагт байх єнэ мєнхийн бодит vзэгдэл мэн гэдгийг чухалчлан тэмдэглэсэн нь буй. Монгол захидал бичгийн тvvхэн єв уламжлалыг мєшгєн vзэхэд цаг тєр vймээн самуунтай vед элдэв нууцыг ихэд чандлан хамгаалах vvднээс аман захиаг бичмэл захидлаас илvvд vздэг байсан ажээ. Vvнийг манай євєг дээдэс "дуу бариулах" гэсэн тусгай vг хэллэгээр оноон нэрлэдэг байсан билээ. Эртний монголчуудын дунд элч зарлагын мэдээ захиаг толгой холбон, ёгт битvv утгатай vг хэллэгээр маш чадамгай шvлэглэн єгvvлдэг уламжлал заншилтай байсан бєгєєд "дуу бариулах", "хэл хvргvvлэх" ёс заншил нь монгол тvмний нvvдлийн соёл мргэншлийн нэгэн євєрмєц агаад давтагдашгvй сайхан єв уламжлал мэн. Эдvгээ амаар дамжуулсныг нь "захиа", бичгээр єгvvлснийг нь "захидал" гэж ялган нэрлэх болсон байна. Захидал бол хувь хvний сэтгэлийн толь тєдийгvй хvний эгэл жирийн харилцааны ердийн хэрэглvvр юм. Эрдэмтэн, зохиолч Л.Тvдэвийн хэлсэнчлэн "Захидал бол жаргах цагт сэтгэлийн жигvvр, баярын идээ; зовох цагт итгэлийн жолоо, тайтгарлын эм тан" болдог далдын увдистай билээ. Захидал нь он удаан жил хадгалагдах тусмаа vнэд ордог шижир алт лугаа vнэтэй цайтай эрдэнэ болно.
Монголч эрдэмтэн судлаачдын єєр хоорондоо бичсэн захидал нь судалгааны бичил єгvvллийн єнгэ аястай байдаг бололтой. Монгол тvмний дунд домог болон мєнхєрсєн хэл шинжлэлийн ухааны доктор, профессор, академич Бямбын Ринчен (1905-1977) одоогоос дєчєєд жилийн тэртээ ємнє 1966 оны XI сарын 12-ны єдєр Японы нэрт монголч эрдэмтэн, профессор Шигэо Озава докторт илгээсэн нэгэн захидлыг ямар нэгэн vг vсгийн засвар єєрчлєлтгvйгээр тэр чигээр бvрэн эхээр нь сийрvvлбэл:
Улаанбаатар, 1966.Х1.12.
Эрхин Озава багшийн тумэн амугуланг эримуй. Энэ завяар ажилдаа дарагдаад, багши Тапай захидал бичиж амжсангуй байсаар єдгєєд хvрлээ.
Монгол бичгийн хэлний зуйн дэд дэвтэр энэ жил хэвлэлээс гарсныг Эрхин багшид газар-тэнгисийн шуудангаар явууллаа. Хураан авсан тухайдаа захидлаар надад мэдэгдэх ажаамуу. Гутгаар дэвтрийн дээд нь одоо энэ арванхоёр сарын шинэдээр хэвлэлээс гарах баханаа. Би одоо усгийн засварыг узэн шууж пайчам. Маш олон алдаа мадаг буй тул, тэдгээрийн заларуулга хийх гэж махаа идэж байчам. Хэлний зэргэ шинжлэлийн бичиг хэвлэхэд, усэг єрєгч, хянагч нарын боловсорол дулимдахад, уг усгийн учрыг олохгvй ташаарах явдал улэмж байдаг юм байна даа.
Мєнхvv хэлзvйн дєтгєєр дэвтрийн дээд хэсгийг хэвлэлд шилжvvлэх гэж байна.
Эрхим багши тан сонирхох аваас, Заан Залуудай гэдэг балар эртний чулуун зэвсгийн vсэс монголчуудын байдлыг дvрслэн vзvvлсэн тvvхэн романыхаа дэд дэвтрийг толилуулан бариж болно. Гагцхvv, Эрхим багшитан, тиим юм сонирходог эсдэгийг ул мэдэх тул, аюмшиггvй явуулсангvй.
Эрхим багшийг Монголын Нууц товчооны хэл зэргийг судлан буйг соноссоор удав. Гагцхvv, харамсалтай нь, европ хэлээр нийтлэсэн тэдгээр шинжлэлийн бичгээс энэ завсар хараахан олж vзэж чадаагvй билээ.
Эрхим багши, миний Висбаденд хэвлуvлэн буй Фолклор монгол гэдэг иуврал бичгийн дєтгєєрт гарсан монгол улгэр туулийн зуйлийг узсэн буй заа. Манап Ар Монголын улгэр туулийн зуйлээс гарч байгаа зуйлийн нэгэн хэсэг ину даруй тэр дєтгєєр дэвтэр боломуй.
Полъшийн Рочник Ориенталистычны гэдэг иуврал бичигт миний тэр жил бичсэн Ойратские переводы с китайского гэдэг нэгэн єгуулэл ингэсгээд гарах гэж байгаа. Тvvнээ тод усгээр нангиадаас Тансан ломын Баруун этгээд зорчсон бичиг тэргvvтнийг ойрадын бичгийн хэлмээр орчуулсан тухайн мэдээг монголч олон эрдэмтний сонораа дэвшvvлсэн билээ. Хэвлэлээс гармагц, Эрхим багшитанд нэгэн хувийг хичээнгушгэн барису.
Vvний тул ёслов РИНЧЕН Шуудангийн 119. хайрцаг. хэмээжээ. Vvнийг бичгийн машинаар ихэд хичээнгvйлэн бичиж, "Ринчен" гэсэн нэрээ дєрвєлжин vсгээр сийлvvлсэн мутрын тамгаа хоёр удаа батламжлан даржээ. Академич Б.Ринчен докторын энэхvv захидлыг жараад оны эхээр академич Шадавын Лувсанвандангаас Японы профессор Шигэо Озава багшид vндэсний монгол бичгээрээ бичсэн хоёр захидлын хуулбар эхийн хамт 1996 оны зун захидал хvлээн авагч Олон улсын монгол судлалын холбооны ерєнхийлєгч Ш.Озава доктор надад єгснийг нь тэмдэглэн хэлэхэд нэн таатай байна.
Билгvvн их номч, академич Бямбын Ринчен доктор хєдєє нутгийн эгэл жирийн сурагчаас эхлээд нэр алдар нь дэлхий даяар цуурайтсан монголч эрдэмтэн гээд мэн ч олон хvнтэй харилцаа холбоотой байсан нь тvvний захидлын vvх тvvхээс харвал тодорхой байна. Академич Б.Ринчений илгээж байсан захидлын євєєс судлаач Балчигийн Катуу, Ж.Сумьяа, Л.Туяа, Цэвэгжавын Цэрэн, Ч.Энхдалай нар сурвалжлан олж, судлан нийтлvvлсэн нь орчин vеийн "Ринчен судлал"-д чухал эх хэрэглэгдэхvvний нэг болсоор байгааг зориуд онцлон тэмдэглэе.
Академич Б.Ринчен доктор 1968 оны XII сарын 12-ны "Хєдєлмєр" сонины 149 дугаарт нийтлvvлсэн "Захидал харилцааны боловсрол чухал болж байна" хэмээх бvтээлдээ "Газрын шуудан, агаарын шуудангаар явдаг захианы зvйл тун их болж, агаарын шуудангийн тусгай; газрын шуудангийн захианд дугтуй хэрэглэх vvнд, гоо зvйн шаардлагын vvднээс манай холбоочин, энгийн цагаан дугтуй, баяр ёслолын захианд хэрэглэх уран сайхан дугтуй, агаарын шуудангийн гоёмсог дугтуй, мєн агаарын шуудангийн єнгийн дугтуй, янз бvрийн ил захидал зэргийг тоо тєрлєєр олшруулахын хамт, бас захидал бичих энгийн цаас, тусгай захидлын сайн чанарын цаас, тvvх дурсгал, байгалийн vзэсгэлэнгээс зураг гаргасан газрын шуудан, агаарын шуудан, гоёмсог цаас, хєнгєн нимгэн цаас зэргийг боловсон улсын хэрэглэдэг журмаар бий болгож, эндээ хэвлvvлэх, цаасны захиалганд хvндэтгэлийн захиа, ёслолын захиа тэргvvтэнд дэлхий нийтэд хэрэглэдэг цаас зэргийг захиалах шаардлага нийтийн хєгжил боловсролын vvднээс бий болж байна" хэмээн онцлон тэмдэглэсэн нь єнєєгийн шуудан, холбооны асуудал хариуцсан хvмvvст ч хэрэгтэй санамж, зєвлєгєє болох нь дамжиггvй билээ.
ШУА-ийн Хэл зохиолын хvрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтан, хэл бичгийн ухааны (Ph.D) доктор Э.ПVРЭВЖАВ
сурталчилгаа »
Аливаа захидал бичгийи мэндчилгээний vг хэллэг нь нийгмийн хєгжлийн бодит онцлогтойгоо холбогдон байнга єєрчлєгдєж хувирч байдаг тvvхэн vзэгдэл юм. Хvн тєрєлхтний хэл ярианы соёлын анхдагч цагаан толгой болсон мэндчилэх ёс, мэндчилгээний vг хэллэг нь хvмvvсийн хоорондын зєв боловсон эелдэг харилцааны эхлэл суурийг тавьж єгдєг жамтай. Монгол захидал бичгийн мэндчилгээний vг хэллэгийн гол зорилго, vндсэн vvрэг нь эелдэг зєєлєн, сайн сайхныг бэлгэдэн ерєєх чин эрмэлзэлтэй байдагт оршино. Монгол ардын зvйр цэцэн vгэнд "Амраглах гэгч анхны ёс Мэндчилэх гэгч мєнхийн ёс" хэмээн мэндчилэх ёс нь хэзээ ямагт байх єнэ мєнхийн бодит vзэгдэл мэн гэдгийг чухалчлан тэмдэглэсэн нь буй. Монгол захидал бичгийн тvvхэн єв уламжлалыг мєшгєн vзэхэд цаг тєр vймээн самуунтай vед элдэв нууцыг ихэд чандлан хамгаалах vvднээс аман захиаг бичмэл захидлаас илvvд vздэг байсан ажээ. Vvнийг манай євєг дээдэс "дуу бариулах" гэсэн тусгай vг хэллэгээр оноон нэрлэдэг байсан билээ. Эртний монголчуудын дунд элч зарлагын мэдээ захиаг толгой холбон, ёгт битvv утгатай vг хэллэгээр маш чадамгай шvлэглэн єгvvлдэг уламжлал заншилтай байсан бєгєєд "дуу бариулах", "хэл хvргvvлэх" ёс заншил нь монгол тvмний нvvдлийн соёл мргэншлийн нэгэн євєрмєц агаад давтагдашгvй сайхан єв уламжлал мэн. Эдvгээ амаар дамжуулсныг нь "захиа", бичгээр єгvvлснийг нь "захидал" гэж ялган нэрлэх болсон байна. Захидал бол хувь хvний сэтгэлийн толь тєдийгvй хvний эгэл жирийн харилцааны ердийн хэрэглvvр юм. Эрдэмтэн, зохиолч Л.Тvдэвийн хэлсэнчлэн "Захидал бол жаргах цагт сэтгэлийн жигvvр, баярын идээ; зовох цагт итгэлийн жолоо, тайтгарлын эм тан" болдог далдын увдистай билээ. Захидал нь он удаан жил хадгалагдах тусмаа vнэд ордог шижир алт лугаа vнэтэй цайтай эрдэнэ болно.
Монголч эрдэмтэн судлаачдын єєр хоорондоо бичсэн захидал нь судалгааны бичил єгvvллийн єнгэ аястай байдаг бололтой. Монгол тvмний дунд домог болон мєнхєрсєн хэл шинжлэлийн ухааны доктор, профессор, академич Бямбын Ринчен (1905-1977) одоогоос дєчєєд жилийн тэртээ ємнє 1966 оны XI сарын 12-ны єдєр Японы нэрт монголч эрдэмтэн, профессор Шигэо Озава докторт илгээсэн нэгэн захидлыг ямар нэгэн vг vсгийн засвар єєрчлєлтгvйгээр тэр чигээр бvрэн эхээр нь сийрvvлбэл:
Улаанбаатар, 1966.Х1.12.
Эрхин Озава багшийн тумэн амугуланг эримуй. Энэ завяар ажилдаа дарагдаад, багши Тапай захидал бичиж амжсангуй байсаар єдгєєд хvрлээ.
Монгол бичгийн хэлний зуйн дэд дэвтэр энэ жил хэвлэлээс гарсныг Эрхин багшид газар-тэнгисийн шуудангаар явууллаа. Хураан авсан тухайдаа захидлаар надад мэдэгдэх ажаамуу. Гутгаар дэвтрийн дээд нь одоо энэ арванхоёр сарын шинэдээр хэвлэлээс гарах баханаа. Би одоо усгийн засварыг узэн шууж пайчам. Маш олон алдаа мадаг буй тул, тэдгээрийн заларуулга хийх гэж махаа идэж байчам. Хэлний зэргэ шинжлэлийн бичиг хэвлэхэд, усэг єрєгч, хянагч нарын боловсорол дулимдахад, уг усгийн учрыг олохгvй ташаарах явдал улэмж байдаг юм байна даа.
Мєнхvv хэлзvйн дєтгєєр дэвтрийн дээд хэсгийг хэвлэлд шилжvvлэх гэж байна.
Эрхим багши тан сонирхох аваас, Заан Залуудай гэдэг балар эртний чулуун зэвсгийн vсэс монголчуудын байдлыг дvрслэн vзvvлсэн тvvхэн романыхаа дэд дэвтрийг толилуулан бариж болно. Гагцхvv, Эрхим багшитан, тиим юм сонирходог эсдэгийг ул мэдэх тул, аюмшиггvй явуулсангvй.
Эрхим багшийг Монголын Нууц товчооны хэл зэргийг судлан буйг соноссоор удав. Гагцхvv, харамсалтай нь, европ хэлээр нийтлэсэн тэдгээр шинжлэлийн бичгээс энэ завсар хараахан олж vзэж чадаагvй билээ.
Эрхим багши, миний Висбаденд хэвлуvлэн буй Фолклор монгол гэдэг иуврал бичгийн дєтгєєрт гарсан монгол улгэр туулийн зуйлийг узсэн буй заа. Манап Ар Монголын улгэр туулийн зуйлээс гарч байгаа зуйлийн нэгэн хэсэг ину даруй тэр дєтгєєр дэвтэр боломуй.
Полъшийн Рочник Ориенталистычны гэдэг иуврал бичигт миний тэр жил бичсэн Ойратские переводы с китайского гэдэг нэгэн єгуулэл ингэсгээд гарах гэж байгаа. Тvvнээ тод усгээр нангиадаас Тансан ломын Баруун этгээд зорчсон бичиг тэргvvтнийг ойрадын бичгийн хэлмээр орчуулсан тухайн мэдээг монголч олон эрдэмтний сонораа дэвшvvлсэн билээ. Хэвлэлээс гармагц, Эрхим багшитанд нэгэн хувийг хичээнгушгэн барису.
Vvний тул ёслов РИНЧЕН Шуудангийн 119. хайрцаг. хэмээжээ. Vvнийг бичгийн машинаар ихэд хичээнгvйлэн бичиж, "Ринчен" гэсэн нэрээ дєрвєлжин vсгээр сийлvvлсэн мутрын тамгаа хоёр удаа батламжлан даржээ. Академич Б.Ринчен докторын энэхvv захидлыг жараад оны эхээр академич Шадавын Лувсанвандангаас Японы профессор Шигэо Озава багшид vндэсний монгол бичгээрээ бичсэн хоёр захидлын хуулбар эхийн хамт 1996 оны зун захидал хvлээн авагч Олон улсын монгол судлалын холбооны ерєнхийлєгч Ш.Озава доктор надад єгснийг нь тэмдэглэн хэлэхэд нэн таатай байна.
Билгvvн их номч, академич Бямбын Ринчен доктор хєдєє нутгийн эгэл жирийн сурагчаас эхлээд нэр алдар нь дэлхий даяар цуурайтсан монголч эрдэмтэн гээд мэн ч олон хvнтэй харилцаа холбоотой байсан нь тvvний захидлын vvх тvvхээс харвал тодорхой байна. Академич Б.Ринчений илгээж байсан захидлын євєєс судлаач Балчигийн Катуу, Ж.Сумьяа, Л.Туяа, Цэвэгжавын Цэрэн, Ч.Энхдалай нар сурвалжлан олж, судлан нийтлvvлсэн нь орчин vеийн "Ринчен судлал"-д чухал эх хэрэглэгдэхvvний нэг болсоор байгааг зориуд онцлон тэмдэглэе.
Академич Б.Ринчен доктор 1968 оны XII сарын 12-ны "Хєдєлмєр" сонины 149 дугаарт нийтлvvлсэн "Захидал харилцааны боловсрол чухал болж байна" хэмээх бvтээлдээ "Газрын шуудан, агаарын шуудангаар явдаг захианы зvйл тун их болж, агаарын шуудангийн тусгай; газрын шуудангийн захианд дугтуй хэрэглэх vvнд, гоо зvйн шаардлагын vvднээс манай холбоочин, энгийн цагаан дугтуй, баяр ёслолын захианд хэрэглэх уран сайхан дугтуй, агаарын шуудангийн гоёмсог дугтуй, мєн агаарын шуудангийн єнгийн дугтуй, янз бvрийн ил захидал зэргийг тоо тєрлєєр олшруулахын хамт, бас захидал бичих энгийн цаас, тусгай захидлын сайн чанарын цаас, тvvх дурсгал, байгалийн vзэсгэлэнгээс зураг гаргасан газрын шуудан, агаарын шуудан, гоёмсог цаас, хєнгєн нимгэн цаас зэргийг боловсон улсын хэрэглэдэг журмаар бий болгож, эндээ хэвлvvлэх, цаасны захиалганд хvндэтгэлийн захиа, ёслолын захиа тэргvvтэнд дэлхий нийтэд хэрэглэдэг цаас зэргийг захиалах шаардлага нийтийн хєгжил боловсролын vvднээс бий болж байна" хэмээн онцлон тэмдэглэсэн нь єнєєгийн шуудан, холбооны асуудал хариуцсан хvмvvст ч хэрэгтэй санамж, зєвлєгєє болох нь дамжиггvй билээ.
ШУА-ийн Хэл зохиолын хvрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтан, хэл бичгийн ухааны (Ph.D) доктор Э.ПVРЭВЖАВ
Хурдан хээрийн домог
Тэр нэгэн жил долоон хошуу даншиг наадамд манжийн хаан морилон ирэх болж гэнэ. Хаад ноёд манжийн хаанд нvvр тал засах гэж даншиг наадамд манжийн хааны морийг тvрvvлvvлэх талаар Богдын лvндэнг гаргуулжээ. Харин зэргэлдээх нутагтай Цэцэн хан эрийн 3 наадмын гол болсон морины тvрvvг харийн хаанд хvчээр єгч байдаг нь юу билээ гэж дургvйцэн бодож хурдан морины шинжээч гэж алдаршсан нэг тvшмэлд 30 лан мєнгє єгч наадамд тvрvvлэх хурдан морийг хаа байгаа газраас нь олж ир гэж явуулжээ.
Шинжээч тvшмэлд хурдан морь олон дайралдсан боловч санаанд нь нэг л таарахгvй байж. Тvшмэл хааны нутгаар явж байтал хонь хариулсан євгєнтэй тааралдав. Євгєний унасан хээр морь юунд ч гvйцэгдэшгvй хурдны шинж бvрдсэн морь байв гэнэ. Євгєнд єєрийн учрыг хэлж худалдахыг гуйхад
-Би баян айлын хонь хариулдаг ядуу хvн. Энэ морь бол эзний єгсєн 3 дахь унаа, урдах 2 нь дараалан зєнєж vхсэн. Би хєгшин болтлоо морины хурдыг сонгож шинжиж яваагvй. Худалдах эсэхийг мэдэхгvй, эзэн єєрєє мэдэх буй заа гэжээ. Тvшмэл морины эзнийд очиж худалдахыг гуйхад:
-Миний мянга гаруй адуун дундаас хамгийн адаг нь болсон хонь хариулдаг эцэж туйлдсан энэ морийг хурдан гэж хэн vнэмших вэ? Би vvнийг худалдах нь битгий хэл хvнд зvгээр єгєхєєсєє ичиж байна гэв. Тvшмэл мєнгєє ширээн дээр нь тавьж
-Энэ мєнгє эзэн танд єлзий болог, хээр морь надад хурдан болог гэж хэлээд хээр морио хєтлєн буцав.
Гэтэл Цэцэн хаан учиргvй уурлаж:
-Халх монголын адуун сvргийн хурдан нь барагдаж гэж бодоод энэ адуу нэртэй алхан толгойтой юмыг авчирч миний толгой эргvvлэх гэж бодоо юу vvнийгээ аваад зайл гэж хєєжээ. Тvшмэл морио хєтєлж Тєр хурахын аманд ирж, бараан єнгийн даавуугаар битvv нэмнэн халхавч хийж ус, идший нь тааруулан болох гэж байгаа тєрийн их наадамд уралдуулахаар сойж эхлэв. Нэгэн єдєр уяж байгаа бvх морьдыг Хvйн ногоон толгой гэдэг газар цуглуулан морь шинжээч нар шинжицгээв. Шинжээч нарын дотроос бєгтєр нуруутай хєх євгєн
-Ээ хє, таны морь ёстой хурдан морь юм. Гэвч энэ наадамд тvрvv булааж чадахгvй нь. Богдын ордны саравчинд алтан мєнгєт нємрєгтэй, буйрын унага манжийн хааны хурдан бор гэдэг газар гишгэх "улаан хєлт амьтныг" урдаа оруулдаггvй хурдан морь бий.
Тvvний дараа л таны хээр морь ирнэ гэж хэлэхэд, тvшмэл
-Yгvй ер, халх монголчууд наадмынхаа мориныхоо тvрvvг харь манж нарт алдах гэж vv гэж бодоод
-Євгєн гуай миний хээр морь тэр бор морины ємнє орох арга байхгvй юу? гэхэд євгєн
-Манжийн хааны тэр моринд согогтой юм ажиглагдсан. Нэг удаагийн нууц vсэргээнд олон хvн шуугиж хvvхэд гийнгоолоход чих нь сортолзон мах нь чичирч их айж сvрдэж байсан. Бодвол vрээ даага байхдаа худагт юм уу усанд унасан юм байна гэж бодсон гэж ярьжээ. Ингээд наадам болж морьд гарах болоход тvшмэл цовоо сэргэлэн хvv олж морио унуулаад:
-За хvv минь манжийн хааны хурдан бор мориноос битгий хоцор. Морь барих хvмvvсийн бараа харагдмагц байдаг чадлаараа хашгиран гуугалаарай гэж захижээ. Манжийн хааны бор морь, тvшмэлийн хээр 2 тасархай гарч хойно урдаа орсоор барианы газар ойртоход хурдан хээрийн хvv хэд чанга хашгиран давирахад манжийн хааны хурдан борыг орхин "хонины хээр" гэдэг хочтой хурдан хээр наадмын тvрvvг булаасан юм гэдэг. Энэ vеэс "Даахин доор морь, дахан дор эр" гэдэг яриа vvсчээ.
Шинжээч тvшмэлд хурдан морь олон дайралдсан боловч санаанд нь нэг л таарахгvй байж. Тvшмэл хааны нутгаар явж байтал хонь хариулсан євгєнтэй тааралдав. Євгєний унасан хээр морь юунд ч гvйцэгдэшгvй хурдны шинж бvрдсэн морь байв гэнэ. Євгєнд єєрийн учрыг хэлж худалдахыг гуйхад
-Би баян айлын хонь хариулдаг ядуу хvн. Энэ морь бол эзний єгсєн 3 дахь унаа, урдах 2 нь дараалан зєнєж vхсэн. Би хєгшин болтлоо морины хурдыг сонгож шинжиж яваагvй. Худалдах эсэхийг мэдэхгvй, эзэн єєрєє мэдэх буй заа гэжээ. Тvшмэл морины эзнийд очиж худалдахыг гуйхад:
-Миний мянга гаруй адуун дундаас хамгийн адаг нь болсон хонь хариулдаг эцэж туйлдсан энэ морийг хурдан гэж хэн vнэмших вэ? Би vvнийг худалдах нь битгий хэл хvнд зvгээр єгєхєєсєє ичиж байна гэв. Тvшмэл мєнгєє ширээн дээр нь тавьж
-Энэ мєнгє эзэн танд єлзий болог, хээр морь надад хурдан болог гэж хэлээд хээр морио хєтлєн буцав.
Гэтэл Цэцэн хаан учиргvй уурлаж:
-Халх монголын адуун сvргийн хурдан нь барагдаж гэж бодоод энэ адуу нэртэй алхан толгойтой юмыг авчирч миний толгой эргvvлэх гэж бодоо юу vvнийгээ аваад зайл гэж хєєжээ. Тvшмэл морио хєтєлж Тєр хурахын аманд ирж, бараан єнгийн даавуугаар битvv нэмнэн халхавч хийж ус, идший нь тааруулан болох гэж байгаа тєрийн их наадамд уралдуулахаар сойж эхлэв. Нэгэн єдєр уяж байгаа бvх морьдыг Хvйн ногоон толгой гэдэг газар цуглуулан морь шинжээч нар шинжицгээв. Шинжээч нарын дотроос бєгтєр нуруутай хєх євгєн
-Ээ хє, таны морь ёстой хурдан морь юм. Гэвч энэ наадамд тvрvv булааж чадахгvй нь. Богдын ордны саравчинд алтан мєнгєт нємрєгтэй, буйрын унага манжийн хааны хурдан бор гэдэг газар гишгэх "улаан хєлт амьтныг" урдаа оруулдаггvй хурдан морь бий.
Тvvний дараа л таны хээр морь ирнэ гэж хэлэхэд, тvшмэл
-Yгvй ер, халх монголчууд наадмынхаа мориныхоо тvрvvг харь манж нарт алдах гэж vv гэж бодоод
-Євгєн гуай миний хээр морь тэр бор морины ємнє орох арга байхгvй юу? гэхэд євгєн
-Манжийн хааны тэр моринд согогтой юм ажиглагдсан. Нэг удаагийн нууц vсэргээнд олон хvн шуугиж хvvхэд гийнгоолоход чих нь сортолзон мах нь чичирч их айж сvрдэж байсан. Бодвол vрээ даага байхдаа худагт юм уу усанд унасан юм байна гэж бодсон гэж ярьжээ. Ингээд наадам болж морьд гарах болоход тvшмэл цовоо сэргэлэн хvv олж морио унуулаад:
-За хvv минь манжийн хааны хурдан бор мориноос битгий хоцор. Морь барих хvмvvсийн бараа харагдмагц байдаг чадлаараа хашгиран гуугалаарай гэж захижээ. Манжийн хааны бор морь, тvшмэлийн хээр 2 тасархай гарч хойно урдаа орсоор барианы газар ойртоход хурдан хээрийн хvv хэд чанга хашгиран давирахад манжийн хааны хурдан борыг орхин "хонины хээр" гэдэг хочтой хурдан хээр наадмын тvрvvг булаасан юм гэдэг. Энэ vеэс "Даахин доор морь, дахан дор эр" гэдэг яриа vvсчээ.
Хайрын домог
Агь vйзэн хошууны ард Гомбо нэгэн vзэгслэнт охинтой байжээ. Гэтэл охиныг нь нутгийн баян Балбар гэгч ганц хvvдээ гэргий болгон боготлон сvйлж аваад єргєн их найр хурим хийжээ .
Yvний маргааш єглєє шинэ бэр эртлэн босож єрхєє татчихаад алга болж гэнэ. Хадам эх нь гайхахдаа босоод гараад харсан чинь тээр баруун талд буусан аяанчны гадаа уяатай буй нохой шиг хар юм эргэн тойрч энд тэндээс нь хараад байгаа юм шиг харагдаж гэнэ. Тэгээд хадам эх нь “энэ бэр чинь солиоров уу” гэж гайхаш тасраад оржээ. Удахгvй эр нь ч ирж галаа тvлж цайгаа чанаж болгоод хар хvндээ хэлжээ. Энэ баруун голын цаад хєвєєн дэхь аяанчны гадаа алс нь чи бид хоёрыг инээлгэх нэг адуу байна. Наад талын цэнхэр майханднь нэг буурал толгойтой євгєн байна. Тэр л эзэн нь болов уу Аягvй бол 4 гvvнээс доош єгєхгvй гэж vнэрхэх байх даа.
Тэр гадаа нь уятай буй хар даагыг єртєг хайрлахгvй худалдаж аваад ир гэж ээ. Хархvv хvvхнийхээ ажигч шинжээч байдлыг мэдэх тул аргагvй vгэнд орж адуунд нь яваад аяанчны гадаа очоод vзвэл арчаагvй муу атигар хар даага байв. Ингээд хархvv зvvн зvгээс яваа аяанчидтай уулзан наймаа хэлэцэв, “хар даагыг дарван унагатай гvvгээр єгнє” гэж vнэрхэжээ. Ийм юм авна гэвэл эцэг эх минь уурлан авахгvй гэвэл эхнэр маань ундууцна. Хэмээн эргэлзээд буцан эхнэртээ хэлвэл “4 гvv мэдэлгvй амьтан уу чи” уурлаад єєрийн эцэг эхдээ “энэ хар даагыг vнэ хайрлахгvй авч єгєєч ” гэж гуйсанд малч хичээнгvй авхаалж сэргэлэн охиноо нэг учиртай хэлээ биз гэж санаад хэлсэн дор нь авч єгчээ.
Эсэргэн жил нь нєгєє хар шvдлэнгээ наадамд уяж уралдуулсанд тvрvvлэн ирж асрын vvдэнд айргаар мялаалган “аравгар хээр” хэмээн цоллуулж ард олонд нэрээ цуурайтуулжээ. Vvнээс хойш 7 хошуу даншиг наадамд тасралтгvй 20 шахам жил тvрvvлээд эцэстээ арвагар хээр араг буюу хєгшрєн зєнжээ. Тэднийх уламжлалт ёсоор хурдан морьдоо уяж сойход нь арвагар хээр нь уяан дээрээ єєрєє ирж зогсоод явдаггvй байжээ. Гэтэл эзэн нь “зєнєг хээр яах нь вэ” гэж хичнээн хєєвч хангинтал янцгааж тормгор хар нvднээсээ нулимс бємбєрvvлэн байсанд “заяа нь гомдоно хєтлєєд яв ” гэж эхнэр нь нєхєртєє хэлжээ. Аравгар хээрийг ногтлон хєтлєєд наадамд очиж их насны морьдын уралдаанд давхиулжээ. Морь уралдан давхихад євгєн хээр хамгийн тvрvvнд явж гэнэ. Гэтэл Балбар ноёны нэг морь хойноос нь гvйцэж зєв талд нь зузай холбож явснаа яг барианд орохын даваанд гэнэт тvрvvлэн гархад тvvний сvvлийн угыг нь аравгар хээр хазаж аваад дороо vсрэн ойчсон юм гэдэг. Наадамчдын цуглан ирэхийн сацуу эзэн хvvхэн нvднийхээ нулимсыг мэлэмрvvлэн толгойг нь тvшхэд аравгар хээр дахин нэг єндийн янцгаагаад амьсгаагаа хураажээ.
Наадамчин олны хvсэлтээр тvрvvлсэн морины бай шагналыг аравгар хээр моринд эцсийн удаа олгон эзэн хvvхэнд нь гардуулжээ. Тэр хvvхэн нєхєртєйгээ хоёул аравгар хээр мориныхоо толойг анх удаа наадамд тvрvvлсэн шар талын дундах нэгэн толгойн энгэрт аваачин оршуулжээ. Vvнээс хойш агь вангийн хошууны шар талыг аравгар хээрийн тал гэдэг байсан боловч уг нэр нь хувирсаар Арвай хээрийн тал гэх болжээ.
Yvний маргааш єглєє шинэ бэр эртлэн босож єрхєє татчихаад алга болж гэнэ. Хадам эх нь гайхахдаа босоод гараад харсан чинь тээр баруун талд буусан аяанчны гадаа уяатай буй нохой шиг хар юм эргэн тойрч энд тэндээс нь хараад байгаа юм шиг харагдаж гэнэ. Тэгээд хадам эх нь “энэ бэр чинь солиоров уу” гэж гайхаш тасраад оржээ. Удахгvй эр нь ч ирж галаа тvлж цайгаа чанаж болгоод хар хvндээ хэлжээ. Энэ баруун голын цаад хєвєєн дэхь аяанчны гадаа алс нь чи бид хоёрыг инээлгэх нэг адуу байна. Наад талын цэнхэр майханднь нэг буурал толгойтой євгєн байна. Тэр л эзэн нь болов уу Аягvй бол 4 гvvнээс доош єгєхгvй гэж vнэрхэх байх даа.
Тэр гадаа нь уятай буй хар даагыг єртєг хайрлахгvй худалдаж аваад ир гэж ээ. Хархvv хvvхнийхээ ажигч шинжээч байдлыг мэдэх тул аргагvй vгэнд орж адуунд нь яваад аяанчны гадаа очоод vзвэл арчаагvй муу атигар хар даага байв. Ингээд хархvv зvvн зvгээс яваа аяанчидтай уулзан наймаа хэлэцэв, “хар даагыг дарван унагатай гvvгээр єгнє” гэж vнэрхэжээ. Ийм юм авна гэвэл эцэг эх минь уурлан авахгvй гэвэл эхнэр маань ундууцна. Хэмээн эргэлзээд буцан эхнэртээ хэлвэл “4 гvv мэдэлгvй амьтан уу чи” уурлаад єєрийн эцэг эхдээ “энэ хар даагыг vнэ хайрлахгvй авч єгєєч ” гэж гуйсанд малч хичээнгvй авхаалж сэргэлэн охиноо нэг учиртай хэлээ биз гэж санаад хэлсэн дор нь авч єгчээ.
Эсэргэн жил нь нєгєє хар шvдлэнгээ наадамд уяж уралдуулсанд тvрvvлэн ирж асрын vvдэнд айргаар мялаалган “аравгар хээр” хэмээн цоллуулж ард олонд нэрээ цуурайтуулжээ. Vvнээс хойш 7 хошуу даншиг наадамд тасралтгvй 20 шахам жил тvрvvлээд эцэстээ арвагар хээр араг буюу хєгшрєн зєнжээ. Тэднийх уламжлалт ёсоор хурдан морьдоо уяж сойход нь арвагар хээр нь уяан дээрээ єєрєє ирж зогсоод явдаггvй байжээ. Гэтэл эзэн нь “зєнєг хээр яах нь вэ” гэж хичнээн хєєвч хангинтал янцгааж тормгор хар нvднээсээ нулимс бємбєрvvлэн байсанд “заяа нь гомдоно хєтлєєд яв ” гэж эхнэр нь нєхєртєє хэлжээ. Аравгар хээрийг ногтлон хєтлєєд наадамд очиж их насны морьдын уралдаанд давхиулжээ. Морь уралдан давхихад євгєн хээр хамгийн тvрvvнд явж гэнэ. Гэтэл Балбар ноёны нэг морь хойноос нь гvйцэж зєв талд нь зузай холбож явснаа яг барианд орохын даваанд гэнэт тvрvvлэн гархад тvvний сvvлийн угыг нь аравгар хээр хазаж аваад дороо vсрэн ойчсон юм гэдэг. Наадамчдын цуглан ирэхийн сацуу эзэн хvvхэн нvднийхээ нулимсыг мэлэмрvvлэн толгойг нь тvшхэд аравгар хээр дахин нэг єндийн янцгаагаад амьсгаагаа хураажээ.
Наадамчин олны хvсэлтээр тvрvvлсэн морины бай шагналыг аравгар хээр моринд эцсийн удаа олгон эзэн хvvхэнд нь гардуулжээ. Тэр хvvхэн нєхєртєйгээ хоёул аравгар хээр мориныхоо толойг анх удаа наадамд тvрvvлсэн шар талын дундах нэгэн толгойн энгэрт аваачин оршуулжээ. Vvнээс хойш агь вангийн хошууны шар талыг аравгар хээрийн тал гэдэг байсан боловч уг нэр нь хувирсаар Арвай хээрийн тал гэх болжээ.
Subscribe to:
Posts (Atom)